"Defendendo a Independencia de Timor-Leste"

"Defendendo a Independencia de Timor-Leste"

quinta-feira, 21 de junho de 2007

Media Release - FRETILIN government's main agricultural achievements

Vote for FRETILIN!

2007 Parliamentary Elections

"Defending Timor-Leste's independence"


Media release

21 June 2007

FRETILIN government's main agricultural achievements

Increased rice yields, construction of grain silos and rehabilitation of agricultural schools are among many achievements of the first FRETILIN government in agriculture and fisheries in Timor Leste (East Timor).

Francisco Benevides, current Minister for Agriculture and parliamentary candidate, said today the FRETILIN government has succeeded in establishing an institutional framework to manage the country's agriculture, forestry and fisheries since the restoration of independence in 2002. Benevides listed the following achievements of the Ministry for Agriculture, Forestry and Fisheries:

1. Increased rice production from an average 1.5 tonnes per hectare to 2.2 tonnes per hectare. The Ministry has also launched the Integrated Crops Management program which is designed to raise productivity from 2.2 to 3.5 tonnes per hectare. The program is mainly being run in Bobonaro district west of Dili and Baucau district east of Dili and involves 172 farmers. If successful it will be implemented all over the country.

2. Introduction of new varieties of crops, such as rice and maize, to diversify food crops and increase food production.

3. Reduction of imported rice needed to feed the population from two thirds to one third of domestic consumption.

4. Introduction of the Community Development Fund under which each of the 442 sucos (administrative level) will receive USD $10,000 for community development programs. The total cost of the Community Development Fund is just under USD$4.7 million. The FRETILIN government is now looking at continuing this program for the next five years.

5. Creation of a comprehensive national food security policy and the building of 212 silos to improve food security. The Ministry also disseminates information to farmers about optimal times to plant crops so as to maximize production.

6. Creation of medium term and long term policy and strategy for the Ministry.

7. The capacity in several areas for double cropping, as compared to only one harvest a year during the Indonesian occupation. These areas are in Manufahi district south of Dili, Manatuto district east of Dili and Bobonaro district.

8. Rehabilitation and reforestation of sandalwood plantations following over-exploitation during the Indonesian occupation. Sandalwood quality in Timor-Leste is ranked amongst the best in the world and the FRETILIN government has taken measures to ensure this valuable renewable product is developed properly and sustainably.

9. Regeneration of coffee plantations following mismanagement during the Indonesian occupation. The Ministry has also planted new coffee plantations in coffee growing regions throughout the country.

10. Establishment of a legal framework for fishing, including restrictions and a licensing framework. The Ministry has granted four fishing licenses to private businesses and will in the next few years invite more businesses, including foreign businesses to invest in Timor-Leste. The Ministry is now looking at setting a cap on the number of licenses it will grant which will take into consideration the Ministry’s stated desire for sustainable development of its maritime resources.

11. Rehabilitation of three agricultural schools in Maliana in Bobonaro district, Natabora in Manatuto district and Fuiloro in Lautem district east of Dili. The schools teach a three year course on agriculture equivalent to secondary education, to 600 students. The agricultural schools in Natabora and Maliana are managed by the Ministry, whilst the school in Fuiloro is managed by the Catholic Church. A national curriculum is being developed with assistance from the governments of Germany, Brazil, USA and Portugal. The Ministry is now looking at offering tertiary education in areas such as agribusiness and animal husbandry.

12. The Ministry has rehabilitated or set up community based irrigation schemes and medium scale irrigation schemes covering respectively 12,672 ha and 13,202 ha. In relation to large scale irrigation schemes, the Ministry has rehabilitated irrigation in Carau Ulun, Manufahi district covering 1,030 ha and is next year planning to rehabilitate several large scale irrigation schemes in Viqueque district east of Dili. The ministry has also funded small scale community based irrigation systems throughout Timor-Leste.

13. Construction of a water harvest in Acrema, Atauro island off the coast of Dili to increase the availability of water on the island.

14. Annual vaccination of livestock, including 300,000 buffalo, 2.7 million poultry and 300,000 pigs.

15. Development of policies governing use of pesticides, land use, seeds, fertilizer, quarantine and fisheries.

16. A real focus on developing sustainable practices and policies.

17. Development of the coconut oil and candle nut oil industries to prepare these products for export. Last year Timor-Leste exported 100,000 litres of candlenut oil to global markets.

18. A focus on capacity building within the Ministry. The Ministry has sent students to Australia to complete courses in agribusiness, forestry management and geographical information systems. It has also entered into a memorandum of understanding with two Indonesian universities, the Agricultural Institute, Bogor and Brawijaya University, to send students to complete their undergraduate and postgraduate courses.

19. Real commitment to research and development with the establishment of four research stations in the districts of Manufahi, Aileu south of Dili, Baucau and Bobonaro. The stations currently focus on adaptive tests for different varieties of crops. As a result of the tests, the Ministry has released different varieties of crops of maize, peanut, rice and sweet potato.

20. Implementation of a marine resource survey along the coast five miles from the beach, from Dili to Jaco Island, the most eastern tip of Timor-Leste. The study is carried out in conjunction with Charles Darwin University, James Cook University, Australian Marine Science and the Australian National University.

In the next financial year, the Ministry is planning to do same study along the coast from Dili to the border with West Timor, along the coast of Atauro Island and along the coast of the enclave district of Oecussi which is located in West Timor.

For more information, please contact:

FRETILIN Media (+670) 733 5060 or send an email to fretilin.media@gmail.com

www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com

Comunicado de Imprensa - Principais resultados agrícolas do governo da FRETILIN

VOTA para a FRETILIN!
Eleicoes Legislativas 2007

"Defendendo a Independencia de Timor-Leste"



Comunicado de Imprensa
21 Junho 2007

Principais resultados agrícolas do governo da FRETILIN

Aumento de varzias, construção de silos e reabilitação de escolas agrícolas, são alguns dos muitos resultados do primeiro governo da FRETILIN, na á area de Agricultura e Pescas, em Timor-Leste.

Francisco Benevides, actual Ministro da Agricultura, Florestas e Pescas, e candidato parlamentar da FRETILIN, disse hoje que o governo da FRETILIN tem tido sucesso no estabelecimento de estruturas institucionais para gestão da agricultura, florestas e pescas do país desde a restauração da independência em 2002.

Francisco Benevides indicou o seguintes resultados do Ministério da Agricultura, Lorestas e Pescas:
1. Aumento da produção de arroz, de uma média de 1.5 toneladas por hectare para 2.2 toneladas por hectare. O Ministério lançou tambem o programa de Gestão de Colheitas Integradas, que está desenhado para aumentar a produtivitdade de 2.2 para 3.5 toneladas por hectare. O programa está a ser aplicado nos distritos de Bobonaro e Baucau, e envolve cerca de 172 agricultores. Se tiver sucesso, será implementado por todo o país.

2. Introdução de novas variedades de colheitas, tais como arroz e trigo, para diversificar os alimentos e aumentar a produção alimentar.

3. Redução de arroz importado, necessária para alimentar a população com dois terços a um terço do consumo doméstico.

4. Introdução do fundo de Desenvolvimento Comunitário, envolvendo cerca de 442 sucos que irão receber 10 mil dólares americanos para desenvolvimento de programas comunitários. O custo total do Fundo de Desenvolvimento Comunitário é de quase 4.7 milhões de dólares americanos. O governo da FRETILIN está agora a ver como continuar este programa pelos próximos cinco anos.

5. Criação de uma compreensiva política nacional de segurança alimentar e a construção de 212 silos para melhorar a segurança alimentar. O Ministério também distribui informações aos agricultores sobre melhores alturas para plantação, de forma que a maximizar a produção.

6. Criação de políticas e estratégias para o ministério, a médio e longo prazo.

7. A capacidade em muitas áreas para dupla plantação, em comparação com apenas uma colheita por ano durante a ocupação indonésia. Estas áreas encontram-se nos distritos de Manufahi, Manaturo e Bobonaro.

8. Reabilitação e reflorestação de plantações de árvores de sándalo, após a exploração excessiva durante o tempo indonésio. A qualidade do sándalo em Timor-Leste está avaliada como uma das melhores do mundo, e o governo da fRETILIN tem tomado medidas para assegurar que este valioso produto renovável seja desenvolvido de forma apropriada e sustentável.

9. Regeneração das plantações de café, após a má gestão durante a ocupaçào indonésia. O Ministério tem também criado novas plantação nas regiões de café, por todo o país.

10. Estabelecimento de uma estrutura legal para pesca, incluindo restircções e licenças. O Ministério atribuiu quatro lincenças de pesca à empresas privadas e irá, durante os próximos anos, convidar mais empresas, incluindo estrangeiras, a investir em Timor-Leste. O Ministério está agora a analizar para o estabelecimento de um limite de número de licenças a serem atribuídas, tendo em consideração o desejo do Ministério pelo desenvolvimento sustentável dos seus recursos marítimos.

11. Reabilitação de três escolas agrícolas em Maliana, distrito de Bobonaro, Natarbora, distrito de Manatuto, e Fuiloro, Distrito de de Lautém. As escolas ensinam cursos de agricultura, de três anos, equivalentes ao ensino secundário, para cerca de 600 alunos. As escolas de Natarbora e Maliana são geridas pelo Ministério, enquanto a escola de Fuiloro é gerida pela Igreja Católica. Um currículo nacional esté a ser criado com a assistência dos governos da Alemanha, Brasil, EUA e Portugal. O Ministério tem agora em vista a oferta de educação universitária em áreas como agribusiness e reprodução animal.

12. O Ministério tem reabilitado ou estabelecido esquemas de irrigação comunitárias e esquemas de irrigação à escala média cobrindo, respecitvamente, 12,672 ha e 13,202 ha. Em relaç`ao aos esquemas de irrigação à larga escla, o Ministério tem reabilitado irrigações em Karau Ulun, distrito de Manufahi, cobrindo cerca 1,030 ha, e está planeado para o próximo ano a reabilitação de vários esquemas de irrigação no distrito de Viqueque. O Ministério tem também subsidiado sistemas de irrigação de base comunitária, por todo Timor-Leste.

13. Construção de sistemas de água em Acrema, ilha de Ataúro, para aumentar a disponibilidade de água na ilha.

14. Vacinação anual de animais domésticos, incluindo 300 mil búfalos, 2.7 milhões de aves e 300 mil porcos.

15. Desenvolvimento de políticas que governem o uso de pesticidas, utilização de terresno, fertilizantes, quarentena e pescas.

16. Um foco real no desenvolvimento de práticas e políticas sustentáveis.

17. Desenvolvimento de indústrias de óleo de coco e óleo de nogueira-da-índia (também conhecida como nogueira-de-iguape e saboneteira. Aleurites moluccana) para preparação destes produtos para exportação. No ano passado, Timor-Leste exportou 100 mil litros de óleo de nogueira-da-índia para mercados globais.

18. Um foco na formaç`ao dentro do Ministério. O Minist’erio enviou estudantes para Austrália para completarem os seus cursos em Agribusiness, gestão florestal e Sistemas de Informação Geográfica. Assinou também um Memorandum de Entendimento com duas universidades indonésias, O Agricultural Institute em Bogor e a Universidade de Brawijaya, para enviar estudantes para completarem os seus cursos de licenciatura e pósgraduação.

19. Compromisso real para pesquisa e desenvolvimento com o estabelecimento de quatro estações de pesquisa, nos distritos de Manufahi, Aileu, Baucau e Bobonaro. As estações, acutalmente, concentram-se em testes adaptivos para diferentes tipos de plantas. Como resultado dos testes, o Ministério tem lançado diferentes variedades de trigo, amendoim, arroz e batata doce.

20. Implementação de uma análise aos recursos marítimos, pela costa, cinco milhas a aprtir da priaia, de Dili à Ilha de Jaco, a ponta-leste do país. Os estudo foi feito em conjunto com a Universidade Charles Darwin, a Universidade James Cook, Australian Marine Science e a Universidade Nacional Australiana. No próximo ano fiscal, o Minist’erio tem planeado realizar o mesto estudo na costa de Dili à fronteira com Timor Ocidental, pela costa da Ilha de Ataúro e pela costa do distrito de Oecusse.

Para mais informações, contacte:

FRETILIN Media (+670) 733 5060
email to fretilin.media@gmail.com
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com

Komunikadu Imprensa - Governu FRETILIN ninia atividade iha área agrikultura

Vota ba FRETILIN!
Eleisaun Parlamentár 2007

"Defende indpendensia Timor-Leste nian"


Komunikadu inprensa
23 Juñu 2007

Governu FRETILIN ninia atividade iha área agrikultura

Governu FRETILIN nia atividade prinsipal iha area agrikultura ho
peskas mak aumenta produsaun hare nian, hari armazén ba fini,
rehabilitasaun eskola agrikultura nian.

Francisco Benevides, ne'ebé hala'o kna'ar nudar Ministru Agrikultura,
Florestas no Peskas, ne'ebé kandidatu ba deputadu hateten katak
governu FRETILIN hetan susesu tamba hari estrutura institusional ba
halo jestaun ba agrikultura, forestas no peskas hafoin restaurasaun
independénsia iha tinan 2002.

Benevides hato'o lista hirak tuir mai ne'ebe ministerio agrikultura,
forestra no peskas atinzi durante tinan lima nia laran deit:

1. Aumentu produsaun hare nian ho media 1.5 toneladas por hektare
to'o 2.2 toneladas por hektare. Ministériu lansa ona Programa
Integradu Jestaun Kulturas nian atu aumenta produtividade husi 2.2
toneladas por hectare to'o 3.5 toneladas por hectare. Programa ne'e
halao iha distritu Bobonaro no Baucau no benefisia agrikultor 172.
Karik iha susesu iha distritu rua ne'e, programa ne'e sei halao iha
Timor-Leste tomak.

2. Kuda variedade foun hare no bátar nian no kulturas sira seluk hodi
nune'e bele iha ai-han oi'oin no aumenta produsaun ai-han nian.

3. Hatun importasaun fos ne'ebé populsaun presiza hosi 2/3 ba 1/3
konsumo doméstiku.

4. Halao Fundu Dezenvolvimentu ba Komunidade iha sukus 442 ne'ebé
Governu fó ba populasaun USD $10.000, ba sira halao programas
dezenvolvimentu. Total osan ba Fundu Dezenvolvimentu Komunitáriu
hamutuk USD$4.7 milloens. Governu FRETILIN hakarak hatutan programa
ida ne'e ba tinan lima oin mai ne'e.

5. Kriasaun politika nasional compreensivo ba seguransa aihan no
hari celeiros 212 atu bele aumenta seguransa ai-han. Ministerio mos
ható informasaun ba to'os nain sira kona ba tempo ne'ebé mak diak liu
ba kuda hodi nune'e bele aumenta produsaun.

6. Criacao politica no strategia ba ministerio hodi hare ba aban
bairua ho mos futuro nian.

7. Iha tinan ida bele kuda dala rua iha fatin bar'barak, la'os dala
ida deit hanesan iha tempu indonézio. Fatin sira ne'e mak distritus
Manufahi, Manatuto no Bobonaro.

8. Hadia plantasaun ai-kameli no kuda fila fali ai kameli oan tamba
ema tesi ai-kameli barak iha tempu Indonésia . Timor-Leste nia ai
kameli ninia kualidade diak liu iha rai barak nian. Governu FRETILIN
foti ona medidas atu garante katak ita bele benefisia nafatin hosi
rekursu renovável ne'e ( iha bei'beik sé uza ho kuidadu).

9. Halo rejenerasaun plantasaun kafé nian, tamba iha Indonesia nia
tempo halo jestao sala,ne'e duni Ministério halo fila fali plantasaun
foun cafe nian iha Timor nia laran nebe kuda cafe.

10. Establese estrutura legal ba peskas, inklui mos estrutura
limitasoens no lisensa. Ministerio fo ona lisensa ba kompañia privadu
peskas nian 4 no iha tinan balu mai oin sei konvida kompañia bisnis,
inklui mos bisnis husi estranjeiru atu bele investe iha Timor-Leste.
Ministerio ne'e mos sei fo limitasaun balu ba lisensa no sei tau iha
konsiderasaun. Ministerio ne'e hato'o mos ninian hakarak ba
dezenvolvimentu sustanibilidade ba nianian rekursu maritimo.

11. Rehabilitasaun escola agrikula 3; iha Maliana – Bobonaro,
Natarbora – Manatuto no iha Fuiloro – Lautem. Escola sira ne'e hanorin
ba tinan tolu kona-ba agrikultura no iha equivante hanesan escola
sekundaria; iha ona estudantes 600. Eskola agrikula iha Natarbora no
Maliana hala'o husi ministerio, maybe eskola agrikula iha Fuiloro
maneja husi misaun katolika. Kurikulum nasional dezenvolve ona no
hetan asistensia husi Alemaña, Brazil, USA no Portugal. Ministerio
koko hela atu dezenvolve edukasaun Terceiro ano iha area agoibisnis no
animal husbandry.

12. Ministeriu ne'e rehabilita ona skema irrigasaun ba komunidade no
skala mediu ba skema irrigasaun ne'ebé kobertura besik 12,672 ha no
13,202 ha-(ha-hectares). Ministerio ne'e mos rehabilita ona
irrigasaun bo'ot iha Carau Ulun. distritu Manufahi ne'ebe ho
kobertura 1,030 ha. Iha tinan oin mai ne'e planu atu reahabilita
irrigasaun bo'ot balu iha Viqueque. Ministerio ne'e mos fo fundu ba
sistema irigasaun ki'ik ba komunidade iha Timor-Leste tomak.

13. Konstruksaun udan ben iha Acrema, illa Atauro atu aumenta
disponibilidade bé mos iha illa ne'e.

14. Halo vasinasaun annual inklui karau 300.000,manu 2.7 milliaun no
fahi 300.000.

15. Dezenvolve politika hodi uza pestisida, uza rai, sementes, habokur
rai, kuarentina no peskas.

16. Fokus ba area praktika no politika ba dezenvolvimentu ne'ebe iha
sustanibilidade.

17. Dezenvolve mina nu ho industria cami mina atu prepara produtu
hirak ne'e ba exportasaun. Tinan kotuk eksportasaun litru 100.000 husi
cami mina ba merkadu global.

18. Ministerio ne'e mos focus ba harii kapasidade. Ministerio ne'e
haruka ona estudante ba Australia hodi kompleta sira nia kursu iha
agribisnis, jestaun florestal, no sistema informasaun geografica. No
mos asina ona akordu Memorandu de Komprensaun ho Universidade rua iha
Indonezia: Institutu Agrikula iha Bogor no Universidade Brawijaya atu
haruka estudante sira ba kompleta sira nia kursu strata ida no mos
sira nia mestradu.

19. Kometimentu ne'ebé ba peskiza, dezenvolvimento no establese
estasaun peskiza iha distritu Manufahi, Aileu, Dili, Baucau, no
Bobonaro. Estasaun hirak ne'e focus atu halo teste adaptado ba
kolheitas ne'ebé oin-oin. Nia rezultadu mak, ministerio ne'e hasai ona
kolheitas oin-oin husi batar, foray, fos no fehuk midar.

20. Implementasaun husi survey rekursu maritime 5 milhas husi Dili
to'o illa Jaco. Estudu ne'e hala'o hamutuk ho Universidade Charles
Darwin, Universidade James Cook, Universidade Australian Marine
Science no mos Universidade Nasional Australia. Iha tinan finanseiru
foun ministerio ne'e planu atu halo estudu hanesan husi kosta Dili to
fronteira ho Timor Oeste, husi kosta illa Atauro to kosta enclave
Oecussi.

Hakarak hatene ta'an informasaun, bele dere arame ba:

José Teixeira (+670) 728 7080
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com

quarta-feira, 20 de junho de 2007

Komunikadu Imprensa - FRETILIN tatoli medidas atu defende ita nian soberania kona ba mina rai

Vota ba FRETILIN!
Eleisaun Parlamentár 2007

"Defende independensia Timor-Leste nian"


Komunikadu de Imprensa
20 Junu 2007

FRETILIN tatoli medidas atu defende ita nian soberania kona ba mina rai

Sekretariu Geral partidu maioritariu FRETILIN nian, Dr. Mari Alkatiri,
dehan katak FRETILIN komprometi a'an atu halau nafatin medidas
hotu-hotu atu garante katak povu Timor-Leste nian bele simu benifisiu
tomak hosi sira nian mina rai no gás. Kompromissu ne nudar
kontinuasaun husi komitmentu Fretilin desde 1975 hodi luta ba ukun
rasik an.

Alkatiri dehan ohin nia hakarak fo explorasaun no desenvolvimentu
minarai nian, iha Timor-Leste nia rai maran, ba kompanhia nasional
minarai Timor-Leste nian atu halo rasik, hametin prinsípius lei fundu
minarai, no assegura katak gás hosi Greater Sunrise mai ba Timor-Leste
nia rai maran.

"FRETILIN iha governu no parlamentu se halo nafatin buat hotu-hotu
tuir konstituisaun atu tau matan ba ita nia rain nia riku soin
natureza nian atu fo benifisius bei'beik no bot liu ba ita nia rain no
ita nia povu, dehan Lu Olo.

Alkatiri dehan nia governu uluk nunka simu hanoin hanesa líder balun
dehan ikus liu katak kadoras hosi kampu Greater Sunrise neebe ikus mai
diskuti ho kompañia minarai sira, atu mai Timor-Leste ka ba Australia,
nee konforme resultadu estudu Banku Mundial neebe nia husu ba sira
halo.

Alkatiri dehan: "Ami nunka simu hanoin ida nee. Se mak ukun
Timor-Leste? Ita mak ukun. Se mak kaer soberania rai ida nee nian?
Ita nia povu mak kaer. Ita defendi interese se nian ? Ita nia povu
nia interesse. Tamba nee ita mak desidi."

"Hau dehan uluk kedas katak kadoras no planta LNG tenke mai
Timor-Leste nia rai maran. Banku Mundial bele fo asistensia teknika no
osan ba halo estudus, maibe, Timor-Leste, nudar rai soberanu mak halo
desisaun kona ba ita nia rain nia rikusoin husi Greater Sunrise. Hau
sei tau nafatin ita nia interesse nasional liu ema rai seluk ninia
interesse - tamba buat sira nee mak ita funu kleur no makas. Hodi
hahalok hanesa nee deit mak ira bele hetan buat neebe diak liu ba ita
nia povu."

Iha loron 30 Maiu 2007 imprensa Austrália nian fo sai notisia diak
tebe-tebes ba Timor-Leste bainhira Ministru Rekursus Naturais
Austrália nian dehan katak kampu Greater Sunrise sei lao ba oin, maibe
Darwin lakon ona direitu nudar fatin ida neebe bele halau prosesamentu
ba gás hosi kampu ida nee. Nia dehan mos katak kompañia sira neebe
halau explorasaun ba kampu nee konkorda ona atu diskuti ho governu
RDTL proposta lori kadoras no planta LNG mai Timor-Leste. Tuir
imprensa nia dehan: "Bainhira sira satisfaz ho rezultadu hosi
diskusaun hirak nee kona ba atu lori gás nee porsessa iha neebe,
entaun ita bele hare projectu lao ba oin........Maibe Austrália lakon
ona sira nia fatin.......Proponentes Sunrise nian sei atu halo
koperasaun ho Timor-Leste sira nia ezijensia."

"Ida nee rezultadu neebe mai directamente hosi primeiru governu
konstitusional neebe hau lidera. Hau nian Governu sempre defende
makas direitu povu Timor-Leste nian atu hetan kadoras no planta LNG
nee, no ita hare duni katak esforsu nee bele iha resultadu tuir ita
nia hakarak. Maibe partidu balun, no líder balun la dun fiar katak
ita bele hetan resultado ida nee. Bainhira governu presiza sira nia
apoiu atu hasoru governu Austrália no kompañia sira atu dada kadoras
no planta LNG mai Timor-Leste, sira kritika deit governu Timor-Leste
nian hahalok. Sira la hare ba oinsa sira bele apoiu governu neebe
hakas a'an makas hasoru governu Austrália tamba ba dalan neebe Governu
buka mak diak liu ba ita nian povu no ita nia rain nia futuru. Agora
Povu bele hare ho matan rasik, se mak to'o ohin loron unkun liliu ba
benifisiu Povu no nasaun Timor-Leste nian," dehan Alaktiri.

Alkatiri dehan mos katak governu FRETILIN aban bairua sei fó
explorasaun no dezenvolvimentu minarai no gáz iha ita nia rai maran
tenke rai hela ba ita nian kompañia nasional minarai nian.

"Ministru Rekursus Naturais, Minerais no Politika Energétika governu
FRETILIN ohin loron nian, José Teixeira halau hela governu nia
proposta lei ba harii kompañia minarai nian, ne'ebé ható ona ba
konsulta públika iha fulan tolu liu ona nia laran. Governu simu ona
hanoin barak hosi sosiedade sivil no hau konkorda ho buat barak mak
sira tatoli mai. Hau hanoin ita bele aproveita sira nia hanoin atu
halo lei nee diak liu tan. Harii kompanhia nasional assuntu importante
liu ba futuru sektor privadu iha ita nia rain. Loke kompañia minarai
oportunidade diak ba investidores Timor oan sira hosi sektor
privadu atu tama ba laran.

"Nee dalan ida neebe ita bele hametin kontrole ba ita nia rekursus ba
servi ita nia povu. Dalan seluk fali mak ita rasik mak kontrola
prosesamentu no uza rekursus sira nee ba hari industria seluk atu
nune bele kria servisu foun ba povu."

Alkatiri dehan katak, iha Parlamentu Nasional FRETILIN sei hatama ba
Konstituisaun RDTL asuntus nebe lei fundu minarai nian tatoli ona
hanesan garantias oi'oin no medidas transparensia, atu nune ita bele
defende ita nian rikusoin ba gerasoens aban bairua nian.

Deputadus maioria FRETILIN nian, iha Parlamentu Nasional no Governu
FRETILIN nian halo buat hotu-hotu atu hametin ita nia rain nia
rikusoin, liliu mina rai, atu nune ita nia povu Timor-Leste mak
kontrola rasik.

"Iha tinan 2005 Parlamentu Nasional tomak aprova ita nia Lei
Explorasaun Mina Rai nian no Lei Fundu Mina Rai nian, la iha
partidu ke vota hassoru leis sira nee iha Parlaemntu Nasional. Molok
aprova leis sira nee, halo uluk konsulta ba publiku iha fatin bar'
barak iha Timor-Leste no ema barak mak partisipa iha prosesu ida nee.
Ida ne'e hatudu katak ema barak mak simu ho laran tomak leis sira
ne'e. FRETILIN promete katak sira sei tau matan makas ba hametin
nafatin konsensu mai husi povu ba leis sira nee," Alkatiri hatutan.

"Internasionais barak gaba Timor-Leste nia Lei Explorasaun Mina Rai
hanesan lei modernu, transparente, no progressivu liu iha mundu, ida
ne'ebe 'hametin padraun internasional diak liu'. Ita tenke defendi ida
nee makas liu.

"Leis sira nee fo direitu ba ita rain nain mak kaer rasik kontrole ba
ita nia mina rai tuir ita nia interese nasional no loke dalan ba ita
bele harii moos ita nia Kompanhia Nasional Mina Rai nian (neebe bele
Estadu mak nain mesak ka Estadu bele mos halo sosiedade ho Timor oan
seluk) . Tuir lei nee, ita Timor oan rasik iha direitu ba halao
explorasaun no prosesamentu mina rai nian.

"Hau rasik mak kaer prosesu ba halo leis sira nee no konkursu
internasional ba explora ita nia mina rai iha tasi laran. Governu mos
hato informasaun beibeik ba Parlamentu no sosiedade sivil. Governu
Timor-Leste fo kontratu ba kompanhia internasional balun liu husi
konkursu internasional ida ke transparente fatin explorasaun balun iha
Tasi Timor."

Hakarak hatene ta'an informasaun, bele dere arame ba:

Jose Teixeira (+670) 728 7080
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com

Media Release - FRETILIN urges support for President's stand on justice

Vote for FRETILIN!
2007 Parliamentary Elections

"Defending Timor-Leste's independence"


Media release
20 June 2007

FRETILIN urges support for President's stand on justice

FRETILIN today expressed support for President José Ramos Horta's
publicly stated position that amnesties should not be granted "for
serious crimes or crimes against humanity" because it "would be
inconsistent with international law".

As the majority party in Timor Leste (East Timor), FRETILIN called on
all parties to express their support for President Ramos Horta's
statements quoted in an AAP report of 15 June 2007.

FRETILIN parliamentary candidate Aniceto Guterres said today: "Like
President Ramos Horta, FRETILIN believes the search for justice should
begin with thorough investigations into crimes which lead to
prosecutions, trials and sentencing. This is because respect for human
rights and the rule of law is of utmost importance for our emerging
democracy. Little countries like ours have always had faith in the
international rule of law as the only safeguard for the small nations.

"FRETILIN is the only political institution that has consistently
defended the right to justice for the victims of human rights abuses
in Timor-Leste.

"It was FRETILIN who insisted that the legislation creating the
Commission for Reception, Truth and Reconciliation (CAVR) and the
Commission for Truth and Friendship (CTF) not include amnesties or
immunities for people who committed serious crimes between 1975 and
1999. We were acting in keeping with our commitment to the principles
of international rule of law. We resisted pressures by some political
leaders, including some who are contesting these elections to ensure
that justice and the rule of law was preserved."

Guterres added: "The granting of amnesty should not be a pre-condition
for cooperating with investigations. Amnesty is just a tool to be used
in appropriate circumstances, say for example, where it can lead to
the uncovering of the truth which is also essential to achieving
justice and reconciliation."

Guterres said that CAVR and CTF are only the beginning of the search
for justice. FRETILIN will place high priority to and promptly
initiate formal debate on the recommendations from the Final Report of
the CAVR ("CHEGA!").

He said: "The pursuit of justice is essential for this nation because
even the crimes of 1999 have not been resolved satisfactorily. This
has meant that people involved with the pro-autonomy militia now hold
senior positions in some political parties or are candidates for the
upcoming parliamentary elections. This means they could be elected to
National Parliament, the supreme law making body of Timor-Leste.
Voters must know where all parties stand on this issue.

"I challenge the other political parties to clearly state their
position on this issue, as we have done. We have received some
criticism but we have received much more support for our stand. It is
the right thing to do and we will keep doing it."
Regarding Timor-Leste's relationship with Indonesia, Guterres said:
"It is important to promote good relationships with our neighbours.
This is something the FRETILIN government has always done. We will
always place paramount importance on promoting good relations with the
Indonesian state and people. However, this should not result in our
nation doing things which result in justice not being pursued or the
process of reconciliation between our nations neglected.

"When FRETILIN speaks about justice we are not talking about simple
words or theories. We are committed to the process of justice, truth
and healing which will lead to true reconciliation for the people of
Timor-Leste who are an inspiring and proud people and who deserve the
dignity of due process and the rule of law.

"We very much welcome the President's recent statements of support for
the primacy of justice and the rule of law in accordance with
international law in relation to serious crimes or crimes against
humanity."

For more information, please contact:

José Teixeira (+670) 728 7080
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com

Comunicado de Imprensa - FRETILIN apoia posição do Presidente sobre justiça

VOTA para a FRETILIN!
Eleicoes Legislativas 2007

"Defendendo a Independencia de Timor-Leste"


Comunicado de Imprensa
20 Junho 2007

FRETILIN apoia posição do Presidente sobre justiça

A FRETILIN expressou hoje o seu apoio à declaração pública de Ramos-Horta que afirma que as amenestias não devem ser aplicadas para casos de “crimes graves ou crimes contra a humanidade” porque tal “seria inconsistente com a lei internacional.

Como maior partido de Timor-Leste, a FRETILIN apelou hoje a todos os partidos para que expressem o seu apoio às declarações do Presidente Ramos-Horta, citadas no relatório da APP de 15 de Junho de 2007.

Aniceto Guterres, candidato parlamentar da FRETILIN, disse hoje: “Tal como Presidente Ramos-Horta, a FRETILIN acredita que a busca pela justiça deve iniciar com investigações aprofundadas dos crimes que llevem a processos, julgamentos e sentenças. Isto porque o respeito pelos direitos humanos e pelas leis é dos factores mais importantes para a nossa democracia emergente. Pequenos países como o nosso têm sempre tido fé nas leis internacionais como únicos meios de seguranca das pequenas nações.

“A FRETILIN é a única insituição política que tem defendido de forma consistente o direito à justiça, pelas vítimas dos abusos de direitos humanos, em Timor-Leste.

“Foi a FRETILIN que insisitiu para e a legislação de criação da Comissão de Amizade, Verdade e Reconciliação (CAVR) e a Comissão para Verdade e Amizade (CVA) não incluessem amenestias ou imunidades para pessoas que tenham comitido crimes graves entre 1975 e 1999. Estamos a agir de forma a manter o nosso compromisso aos princípios das leis internacionais. Resistimos a pressões por parte de alguns líderes políticos, incluindo alguns que estão a participar nestas eleiçòes, para garantir que a justiça e as leis sejam preservadas.”

Aniceto Guterres acrescentou: “A atribuição da amenestia não deveria ser uma pré-condição para cooperação em investigações. Amenestia é apenas um instrumento a ser utilizado em circunstâncias apropriadas, como por exemplo quando pode levar a descoberta da verdade que é também necessária para alcançar a justiça e a recociliação.”

Aniceto Guterres disse que o CAVR e o CVA são apenas o início da busca da justiça. A FRETILIN irá ter como grande prioridade para iniciar um debate formal sobre as recomendações do Relatório Final do CAVR”. (“CHEGA!”)

Aniceto Guterres acrescentou: “Alcançar a justiça é essencial para esta nação porque mesmo os crimes de 1999 não foram ainda resolvidos de forma satisfatória. Isto significa que as pessoas envolvidas em milícias pró-autonomia estão agora em posições séniores em alguns partidos políticos ou são candidatos parlamentares. Isto significa que eles poderão ser eleitos para o Parlamento Nacional, a estrutura suprema de criação de leis. O eleitorados deve saber a posiçào de cada partido em relação a este assunto.
“Desafio os outros partidos políticos para que declarem de forma clara as suas posições em relação a este assunto, tal como nós fizemos. Temos recebido algumas críticas, mas temos recebido ainda mais apoios à nossa posição. É a coisa certa para se fazer, e continuaremos a fazê-lo.”

Em relação à relação entre Timor-Leste e a Indonésia, Aniceto Guterres disse: “É importante promover as boas relações com os nossos vizinhos. Isto é algo que o governo da FRETILIN tem feito sempre. Iremos sempre defender e desenvolver as boas relações com o Estado Indonésio e o seu povo. Contudo, iisto não deverá fazer com que a nossa nação não alcance a justiça e que o processo de reconciliação entre as duas nação seja neglegenciado.

“Quando a FRETILIN fala sobre justiça, não estamos a falar sobre simples palavras ou teorias. Estamos comprometidos ao processo de justiça e verdade, que irão conduzir à verdadeira reconciliação do povo de Timor-Leste, que é um povo inspirador e orgulhoso, e que merece um processo digno e justo, de acordo com as leis.

“Nós aceitamos e apoiamos as recentes declarações do Presidente, de apoio à justiça e às leis, de acordo com as leis internacionais em relação aos crimes graves e aos crimes contra a humanidade.”

Para mais informações, contacte:
José Teixeira (+670) 728 7080
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com

Komunikadu Imprensa - FRETILIN husu apoiu ba Prezidente da Repúblika ninia pozisaun kona-ba justisa

Vota ba FRETILIN!
Eleisaun Parlamentár 2007

"Defende independensia Timor-Leste nian"


Komunikadu de Imprensa
20 Juñe 2007

FRETILIN husu apoiu ba Prezidente da Repúblika ninia pozisaun kona-ba justisa

FRETILIN hatete ohin katak FRETILIN apoia Sr. Prezidente José
Ramos-Horta nia pozisaun ne'ebé nia fó-sai públikamente katak amnestia
labele fó ba "krimes graves ka krime kontra humanidade" tanba ne'e "la
konsistente (la la'o hanesan) ho lei internasionál".

Hanesan partidu ne'ebé iha maioria iha Timor-Leste, FRETILIN husu ba
partidu hotu-hotu atu fo sira nia apoiu ba Sr. Prezidente Ramos-Horta
nia deklarasaun hanesan fó-sai iha reportajen AAP nian iha loron 15 de
Juñu 2007.

Kandidatu FRETILIN ba parlamentu, Aniceto Guterres, ohin dehan,
"hanesan Sr. Prezidente Ramos-Horta, FRETILIN fiar katak atu hetan
justisa tenke halo uluk investigasaun loloos kona-ba krime sira ne'e,
hodi lori to'o julgamentu ho sentensa. Ne'e tanba respeitu ba direitus
humanus ho lei maka importante liu ba ita nia demokrasia ne'ebé foin
moris. Rai ki'ik-oan sira hanesan ita nian sempre iha fé ba lei
internasionál hanesan buat úniku ida, ne'ebé bele fó seguransa ba
nasaun-ki'ik sira.

"FRETILIN maka úniku instituisaun polítika ne'ebé sempre defende ho
konsisténsia direitu vítima sira bainhira hetan abuzus ba direitus
humanus iha Timor-Leste.
"FRETILIN maka insiste katak lejislasaun atu harii Comissão de
Acolhimento, Verdade e Reconciliação (CAVR) ho Comissão da Verdade e
Amizade (CTF) labele inklui amnestia ka imunidade ba ema sira ne'ebé
komete krimes graves entre tinan 1975 ho 1999. Ami halo nune'e hodi
tuir nafatin ita nia kometimentu ba prinsípius lei internasionál nian.
Ami reziste presaun oioin hosi líder polítiku balu, inklui líder balu
ne'ebé tuir hela eleisaun ne'e, hodi garante katak justisa ho lei
tenke hamriik-metin nafatin."

Guterres kontinua katak "amnestia labele sai hanesan prekondisaun ba
kooperasaun iha investigasaun. Amnestia hanesan buat ida atu ita uza
de'it iha situasaun ne'ebé apropriadu (loloos), hanesan porezemplu,
karik amnestia ne'e bele lori ita ba deskobre lia-loos ne'ebé esensiál
mós ba ita atu alkansa justisa ho rekonsiliasaun."

Guterres dehan katak CAVR ho CTF la'ós pontu hahú de'it ba iha dalan
buka justisa. FRETILIN sei fó prioridade aas no mós sei inisia lalais
debate kona-ba rekomendasaun hosi Relatóriu Finál CAVR nian
("CHEGA!").

Nia dehan, "dalan ba buka justisa ne'e esensiál ba nasaun ida ne'e
tanba krime sira 1999 nian mós la rezolve lolós. Tanba ida ne'e maka
ema balu ne'ebé uluk envolvidu ho milísia pro-autonomia nian ohin
loron kaer fali pozisaun aas iha partidu polítiku balu ka sai hanesan
kandidatu ba eleisaun parlamentár ida atu mai ne'e. Ne'e katak sira
mós sei bele sai eleitu ba Parlamentu Nasionál, órgaun aas liu iha
Timor-Leste ne'ebé bele halo lei. Eleitór sira tenke hatene partidu
sira seluk nia pozisaun kona-ba kestaun ida ne'e.

"Ha'u dezafia partidu polítiku sira seluk atu deklara sira nia
pozisaun loloos kona-ba kestaun ida ne'e hanesan ami halo tiha ona.
Ami simu ona krítika balu maibé ami hetan apoiu barak liu kona-ba ami
nia pozisaun ida ne'e. Ida ne'e maka buat loos atu ita halo no ami sei
kontinua nafatin ho ida ne'e."

Kona-ba Timor-Leste nia relasaun ho Indonézia Guterres dehan,
"Importante duni katak ita tenke iha relasaun di'ak ho ita nia viziñu
sira. Buat ida ne'e governu FRETILIN sempre halo. Ami sei fó
importánsia ida aas tebetebes kona-ba promosaun ba relasionamentu diak
ho Indonézia ho ninia povu.

"Maibé, ida ne'e labele satan fali ita nia nasaun atu hetan justisa ka
abandona fali prosesu rekonsiliasaun entre nasaun rua ne'e.

"Kuandu FRETILIN ko'alia kona-ba justisa, ami la'ós ko'alia ibuibun
de'it ka teoria de'it. Ami iha duni kometimentu ba justisa, ba
lia-loos ho ba oinsá taka filafali kanik sira ne'e, ne'ebé sei lori
rekonsiliasaun loloos ba povu Timor-Leste. Povu Timor-Leste merese atu
hetan prosesu judisiál ho aplikasaun lei ne'ebé loloos no ho
dignidade.

"Ami simu ho laran-tomak Prezidente nia deklarasaun sira foin daudauk
ne'e hodi fó apoiu ba supremasia justisa nian ho aplikasaun ba lei
tuir lei internasionál kona-ba krimes graves ho krime kontra
humanidade."

Atu hetan tan informasau, favór kontakta ho:
José Teixeira (+670) 728 7080, Aniceto Guterres (+670) 723 8569
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com