Vote for FRETILIN!
2007 Parliamentary Elections
“Defending Timor-Leste’s independence”
Briefing paper for international journalists
June 2007
Important questions answered by FRETILIN
Why did Fretilin agree to nominate Jose Ramos Horta to replace Mari Alkatiri?
The nation was in a crisis and a civil war imminent if Fretilin did not agree with the President’s demand to appoint Jose Ramos Horta as Prime Minister. He was not our first choice- Estanislau Da Silva was our first choice and Rui Araujo was our second choice. However, although it is our right under the Constitution, as the party with the parliamentary majority, to choose the head of government, we were aware that the President would not allow either of them to become PM and preferred Jose Ramos Horta. Ramos Horta was therefore a compromise candidate who was chosen so that we could move on from the confrontation and crisis with the President. At the time some people were also saying it was the best way to resolve the crisis. We can see today that was not the case. The appointment of Ramos Horta as PM did not resolve anything and the country is still in crisis, with many issues unresolved. These include the need to restore security, law and order, the issue of the petitioners, the failure to arrest Reinado and Railos and the failure to create the conditions for the IDPs to return home.
Why should people vote for Fretilin?
People should vote for Fretilin because we are a party that promotes the rule of law, respect for the constitution and sustainable development for our country and our people. We always put the interests of Timor-Leste first and believe firmly that East Timorese, not foreigners, must overn themselves. We also now have the experience of the first five years of government which we can learn from to improve the lives of people.
We admit that the first five years of government was absorbed by the bureaucratic works to establish the necessary instruments that could serve as the basis for administering the country democratically and to seek for resources. As a result the FRETILIN government did not have sufficient time to go to the districts to meet with the people to explain government policies. We also did not focus enough on the youth who are the inspiring and creative force of society and we have taken for granted the support of the people of Timor-Leste. We apologize for these mistakes and we will learn from them. The first five years of government were difficult because most of the money to run the budget came from development partners. They had a big influence in the types of investment made and the amounts invested, and did not allow us to spend much of our money except on key priorities such as health and education. Just for comparison, our first budget was around USD$85,000,000. However, the country now has money to spend because of the revenue from the petroleum resources which has increased the budget to USD$327,000,000. The larger budget will enable the government to do a lot more.
Take for example the community development fund which has been recently launched by former Minister for Agriculture and current Prime Minister Estanislau Da Silva. Under the community development fund each Suco will receive $10,000 USD from the government to spend on community projects. There is also a plan to spend more than US$ 100 million on capital investment that will create job opportunity for ten of thousands of Timorese and improve substantially the constitution of our roads, schools, hospitals and other public facilities.
We have also made good progress in the areas of health and agriculture. The country also has no debt which has been praised by international multi-lateral institutions such as the International
Monetary Fund. Having no debt means that East Timorese have greater control over the economy.
Also, development of this nation has been strong and steady considering the challenges we faced over the last five years in building the country from nothing. The FRETILIN government now also has the experience of five years which it can learn from to govern the country more effectively and make real improvements to the lives of East Timorese.
Why are our people still poor?
Eradicating poverty from Timor-Leste will take many years. It is not just about spending money from the petroleum fund, but spending it responsibly so that we are not forced into borrowing money on unfavorable terms. An important thing to be remembered is that this money was generated from nonrenewable resources. As a result, part of the money needs to be invested in activities that are sustainable and able to stimulate the emergence of economic activities that will replace funds generated from non-renewable resources.
The FRETILIN plan to eradicate poverty is drawn from the National Development Plan which was developed through a nation wide consultation exercise. The focus of the National Development Plan is health, agriculture, education and infrastructure. The National development Plan will provide sustainable economic development and its focus is to empower the East Timorese to take care of themselves and to be able to govern themselves.
It must be remembered that the Indonesian military destroyed most of our infrastructure when they left
in 1999. Also, during the Indonesian occupation, the Indonesian government actively refrained from providing the East Timorese with access to senior level postings with planning and decision making authority. It is true that some East Timorese did study abroad, but the opportunities were limited. Part of the strategy of the Indonesian military was to prevent our people from gaining high quality education so as to stand on their own feet. Our economic program, as per the National Development Plan is to eradicate poverty and help East Timorese to govern themselves.
In 1975, FRETILIN told the people that one day Timor-Leste would be independent and no one believed us. We also told the people it would not be easy and that it would take time. Many people told us that it would not be possible and that we only dreaming about independence. We proved them wrong.
FRETILIN promises today that we will eradicate poverty and that we will bring benefits to our people, but that we will do it sustainable and in a way that does not compromise our economic and political independence. FRETILIN has the program to eradicate poverty and it has begun implementing that program and will continue to do so if it is elected again.
Why haven’t you spent more time in the districts?
Trying to build a nation from zero is very difficult and took up the party’s time and resources. It is through the government and parliament that FRETILIN is able to implement its programs so this received our attention for the first years. Looking back now, we realize that we should have spent more time in the districts informing people about our program and focusing on the political education of our members, especially the younger generation. The FRETILIN government like every other institution and person is also learning about its role and responsibilities in an independent Timor- Leste.
Whether we win the parliamentary elections or not, the party will make it a priority to disseminate information about its program and to make greater efforts to provide a political education to our members.
Why is Mari Alkatiri not running for Prime Minister?
Mari Alkatiri is not running for Prime Minister because he believes the party needs strengthening, restructuring and an active leadership. Mari Alkatiri has also vowed that he will begin promoting a new generation of leaders. This can be seen from the parliamentary list where we have several young members high on the list.
Should we change the constitution?
The Constitution is one of the most progressive in the world. We believe that it is a very good
constitution, but civic education in relation to the Constitution needs to be increased so that East Timorese understand how the institutions function and also about their rights and responsibilities as citizens.
The debate about changing constitution shall be grounded on an overall analysis about the need to respond to the national interest and not individual or certain group interests. In the constitution there is a provision that allows the parliament to carry out revision after 6 years of its entry into force. It is important for us to reflect on why we need to change the constitution and, in particular, which parts of the constitution that no longer respond to our national interest. We shall always keep in mind that the Constitution is the reference for other laws, it provides the foundation upon which the other laws in the country are made and it provides us with our sense of being as an independent country. Day-to-day matters are handled through laws and decree laws not by Constitution.
One of the problems that people don’t understand is that real decision making power lies with the Parliament and the Government, not the President. This is different to the Indonesian system where all the power is with the President. The constitution was structured this way so as to avoid a dictatorship from emerging.
Why has FRETILIN changed its position on prosecution of war crimes committed between 1975 and 1999? Will this mean that war crimes by FRETILIN in this period will also be prosecuted?
FRETILIN’s position has always been to prosecute those who have committed war crimes in this period regardless of their political affiliation. This is what the people of Timor-Leste want and we have not changed our position.
Will Fretilin accept the result if it loses the parliamentary elections?
Yes, as long as the election is carried out according to the electoral law we have no reason not to
accept the outcome of the election. We subscribed to the democratic system, the logic is that we shall abide by universal democratic mechanisms. We might contest the process but not the outcome. We are a party that respects the rule of law and wants to promote democracy in Timor-Leste.
If we have any complaints about the election result we will deal with them through the proper
institutional channels and in accordance with the law and due process.
What will FRETILIN do if it goes into opposition?
FRETILIN believes that regardless of the result the party will win. It is our preference to be able to govern the country so that we can continue our progressive programs for social and economic development. However, if we go into opposition we will focus on restructuring the party and becoming a constructive and effective opposition that promotes Timor-Leste’s interest not only our individual or group interest. We will also use the time in opposition to begin promoting a new generation of leaders which can contest the 2012 elections. Having effective opposition is also important for democracy.
What are we voting for in the parliamentary elections?
It is very important for people to vote for FRETILIN so that we can form government and continue our progressive programs.
The parliamentary elections are about voting for a party, not an individual, which is best suited to represent the people in the supreme law making body, the National Parliament. The party, or a coalition of parties, which has the majority of seats in the National Parliament can form government and appoint the Prime Minister.
It must be remembered that the parliamentary vote is not a vote for an individual, but for a team of people. FRETILIN believes that it has the best team to take the country forward, with the experience and wisdom of the older generation and the dynamism and drive of the younger generation. Just take a look at some of the younger leaders that are becoming more prominent- people like Aniceto Guterres, Cipriana Pereira, Arsenio Bano, Adalgiza Magno, Jose Reis, Jose Manuel Fernandes, Hernani Coelho da Silva, just to name a few.
Some of the opposition party leaders have tried to create the perception that FRETILIN is only about one or two people by targeting our leaders, however, we know from history that FRETILIN has always been about the people and for the people and not about any particular individual.
Why haven’t Reinado and Railos been arrested?
Reinado and Railos like others recommended for prosecution by the UN report must be arrested and tried in accordance with the rule of law and due process. Anyone recommended for prosecution has a right to defend themselves in court and FRETILIN will not interfere in that process.
What about the allegations of guns distribution to arm a hit squad to kill his political opponents?
The allegations are false. Rogerio Lobato did not arm a hit squad to kill his political opponents and this was confirmed by the Court of Appeal decision. Lobato armed civilians in support of the police.
The problem was that he did not arm them in accordance with the law.
If it is true that FRETILIN has armed hit squad FRETILIN members shall have enjoyed greater protection and suffered less. The fact is that many FRETILIN members lost their properties and were physically and verbally abused. Mr. Railos’ allegation is contradictory to his actions. He used the guns to attack the F-FDTL which is a non-partisan army and clearly not a FRETILIN opponent. How can a FRETILIN armed hit squad attack institutions that it is proud of and has a long history with?
It is also important to remember that Lobato was never going to have a fair trial because he was in the first instance sentenced by the media and several prominent national and regional figures. Lobato was actually sentenced prior to going to court. The fact that his trial was political was confirmed by the independent NGOs (an example is JSMP).
We are not promoting East Timorese who were inside the country for the entire period of the 24 year occupation or who were educated in Indonesia?
For FRETILIN there is only two classes of people in Timor-Leste, Timorese nationals and non-
Timorese nationals. Regardless of their origin, their background, their beliefs and political choices they have the same right and responsibilities. We will throw our support behind those that work to advance our national interest. As long as they devote their souls and minds for Timor-Leste they shall be accorded the opportunity to prove their merits. We are a small country with very limited human resources. We need to make good use of what we have.
Many people criticized us for being discriminative. We will call on you to take a closer look at our public service and you will realize that many of our directors are not even members of the FRETILIN party. Take a look at the structure and numbers and compare it with other countries before pin pointing defects. It is important for everyone to help educate our people not to poison our own people for the sake of individual gains. Being a politician requires esponsibility and the Timorese people deserve politicians that are good leaders.
We still live in fear of armed gangs, what are you going to do to create security and reestablish law and order?
That is a matter of fact that our people still live under these circumstances. We have in the country the UN and the ISF whose role is to provide security whilst we reorganize our own defense and security institutions. It is necessary for those with the responsibility for security to ensure that the people have confidence in them. In terms of law and order, we have a separation of power between state institutions with the courts and prosecutor general being independent from the Government. We do have the basic mechanisms, but our shortfalls are in our capacity to enforce the law and provide an effective and efficient justice service to our people. There are many constraints, such as qualified judges, lawyers and so on. Another important ingredient that is missing is encouragement and the setting of good examples from our own leaders.
Resolution to the problem requires concerted action and serious commitment. We need to find the way to align our judiciary system and our law enforcement institutions. We need to have both persuasive and coercive capabilities. Government authority needs to be restored and the rule of law must be instated.
How will you facilitate the return of the people to their homes from the IDP camps?
The return of the IDPs is linked to the restoration of security and law and order. People will not return home until the people feel secure. The issue about security has been discussed above. If we are able to restore security the people in the refugee camps will return home. Apart from the security issue we also need to think about livelihood opportunities for them once they return home. Many of them lost not only their properties but also their source of income. This is a double front that we need to address and a future FRETILIN Government is clear about what it intends to do. Our approach will not only focus on the return of these people to a normal life but also to enhance their life and contribute to regaining their trust on the rule of law in our country. We are serious about this issue and, we will go deep into the root causes of the problem. It is not just opportunistic political rhetoric to win the election.
Prepared for the assistance of international journalists by FRETILIN Media
segunda-feira, 25 de Junho de 2007
Perguntas no respostas ba journalists / Documento de Informação para jornalistas internacionais: Questões importantes respondidas pela FRETILIN
Vota ba FRETILIN!
Eleisaun Parlamentár 2007
"Defende indpendensia Timor-Leste nian"
Rezumu
26 Juñu 2007
Perguntas no respostas ba journalists husi FRETILIN
Tamba sa Fretilin aseita nomeia José Ramos Horta hodi troka Mari Alkatiri?
Tamba momentu ne'e nasaun iha krizi nia laran no guerra civil
besibesik hela karik Fretilin la aseita ho Presidente nia hakarak atu
propoin José Ramos Horta hanesan Primeiro Ministru. Nia laos ami nia
opsaun premeiro. Estanislau Da Silva mak ami nia opsaun premeiro tuir
fali Rui Araujo. Ami hatene ida ne'e ami nia direito ne'ebé ami nia
konstituisaun garante. Hanesan partido ho maioria iha Parlamento, ami
iha direitu atu foti xefi governu. Ami hatene katak prezidente sei la
husik ema nain rua ne'e sai Primeiru Ministru. Nia prefere liu José
Ramos Horta.
Nune'e Ramos-Horta maka sai hanesan kandidatu kompromisu ida ne'ebe
nomeadu ne'e para ita bele liu tiha hosi konfrontasaun no krize ho
Prezidente. Iha tempu ne'e ema balu dehan katak ida ne'e maka meiu
diak liu atu rezolve krize ne'e. Ita bele haree ohin katak buat ne'e
la loos. Nomeasaun Ramos-Horta nian la rezolve buat ida no nasaun ne'e
kontinua ho krize ho kestaun barak maka la rezolve. Kestaun sira ne'e
maka hanesan restaurasaun ba seguransa, lei ho orden, kestaun
petisionáriu sira nian, falha atu kaer Reinado ho Railos no mos falha
atu kria kondisaun ida para IDP sira bele fila ba uma.
Tamba sa mak tenke vota ba Fretilin?
Populasaun tenke vota ba Fretilin tamba Fretilin mak partidu ida
promove leis iha nasaun, respeito ba konstituisaun no hamrik ba
dezenvolvimento sustanibilidade baa mi nia nasaun no ami nia povu. Ami
sempre tau uluk interese Timor-Leste nian no fiar metin katak ema
Timorense, mak tenke governa sira nia rain laos ema estranjeiro.
Fetilin mos iha esperensia durante tinan 5 nia laran hala'o
governasaun ne'ebé Fretilin bele apreende husi esperensia no bele
aumenta povu nia vida.
Ami rekoñese durante tinan lima nia laran governa ami fo atensaun liu
ba kna'ar birokrasia nian nune'e bele establese instrument ne'ebé
nesesariu hodi bele serve baze administrasaun nasaun demokratiku ne'e
no buka dezenvolve ami nia rekursu. Nia rezultadu mak governu Fretilin
laiha tempu ne'ebé sufisiente atu ba distritu no sorumutu ho
populasaun sira hodi esplika politika governu nian. Governu Fretilin
mos la focus didiak ba asuntu juventude ne'ebé mak bele fo inspirasaun
no iha forsa kreativu iha sosiadade no ami simu suporta hotu husi
povu Timor-Leste. Ami hato'o deskulpa ba buat sala hirak ne'e no ami
sei apreende husi buat hirak ne'e mai oin.
Durante tinan lima governasaun ami hasoru difikuldade barak tamba osan
hirak ne'bé mak atu hala'o planu dezenvolvimentu mai husi parseiru
sira. Nune'e sira iha influencia bo'ot iha tipo investimentu ne'ebe
mak sira investe no la fo tempo baa ami hodi gasta ami nia osan barak
liu-liu iha prioridade xavi hanesan saude no edukasaun. Wainhira ita
halo komparasaun, ami nia orsamentu mak USD$85,000,000. Maibe agora
dadauk ne'e nasaun iha osan atu gasta tamba osan husi rekurso minarai
ne'ebe aumenta fundu to'o USD$327,000,000. Osamentu ne'e bele suporta
governu atu halo buat barak tan.
Hanesan ezemplo fundu dezenvolvimentu komunitariu ne'ebe foin dadauk
fo sai ona husi eis ministru Agrikultura mak agora Primeiru Ministru
Estanislau Da Silva. Liu husi fundu dezenvolvimentu komunitariu, kada
suku ida sei simu USD $10,000 husi governu atu uza vba projeitu
komunidade nian. Osan nee bele haai to'o USD$10o,000.00 tintinan ba
suku idaidak sé sira hatudu kapaidade halo gestaun didiak ba osan
hirak nee. Iha mos planu atu uza osan liu USD$ milliaun 100 ba
investimentu capital ne'ebé sei loke kampo traballo ba ema timor nain
sanulu husi atus-ida no sei aumenta sustanibilidade konstruisaun ami
nia Estrada, eskola, hospital no mos fasilidade publiku seluk-seluk
tan.
Ami mos halo progresu diak iha area saude no agrikultura. Nasaun ne'e
to'o agora seidauk iha tusan ne'ebé hetan komentariu pozitivu husi
instituisaun instituisaun multi-lateral hanesan Fundu Monetario
Internasional. Laiha tusan ne'e signifika ema TImorense iha kontrola
diak ba sira nia ekonomia.
Ami mos, dezenvolve nasaun ne'e ho forte no metin ho konsiderasaun ami
hasoru dezafiu barak durante tinan lima governasaun liu-liu ami harii
nasaun ne'e husi buat ida laiha. Governu Fretilin agora mos iha ona
esperensia durante tinan lima nia laran ne'e no ami bele apreende fali
atu bele governa efektivo liu tan no bele aumenta vida ema Timor nian
diak liu.
Tamba sa mak ita nia povu sei kiak nafatin?
Atu halakon kiak iha Timor-Leste sei lori tinan barak. Ida ne'e la'ós
katak gasta de'it osan hosi Fundu Minarai, maibé gasta osan ne'e ho
responsabilidade nune'e para ita labele monu ba deve osan ho termu
ne'ebé la di'ak. Buat ne'ebé importante liu ba ita atu hanoin maka
osan ne'e mai hosi rekursu ne'ebé la'ós renovável, nee dehan katak
bainhira ramata labele hetan fila fali. Tan ne'e maka osan ne'e balu
sei ba investe iha atividade sustentável ida no bele estimula
atividade ekonómika seluk ne'ebé bele troka fali osan ne'ebé mai hosi
rekursu la'ós renovável nian.
FRETILIN nia planu atu halakon kiak evolve hosi Plano de
Desenvolvimento Nacional ne'ebé dezenvolve liu hosi konsulta ba nasaun
tomak. Plano de Desenvolvimento Nacional ne'e nia fokus maka saúde,
agrikultura, edukasaun ho infraestrutura. Plano de Desenvolvimento
Nacional ne'e sei hamoris dezenvolvimentu ekonómiku sustentável no
ninia objetivu atu fó-kbiit ba Timor-oan sira atu tau-matan ba sira
nia an rasik no mós ukun rasi sira nia an.
Ita tenke hanoin filafali katak tentara Indonézia sira harahun tiha
ita nia infraestrutura besik hotu bainhira sira sai iha tinan 1999. No
mós durante okupasaun Indonézia nian, governu Indonézia nian lakohi fó
asesu ba Timor-oan sira iha pozisaun seniór iha planeamentu no foti
desizaun. Loos duni katak Timor-oan balu bá estuda iha li'ur, maibé
oportunidade sira ne'e limitadu. Ida ne'e hanesan planu Indonézia nian
atu taka netik dalan ba ita nia ema atu hetan edukasaun ho kualidade
nune'e atu ita bele hamriik mesak. Ita nia programa ekonómiku, hanesan
tuir Plano de Desenvolvimento Nacional, hakarak atu halakon kiak no
ajuda Timor-oan sira atu Ukun Rasik Sira nia an.
Iha tinan 1975, FRETILIN dehan ba Povu katak loron ida Timor-Leste sei
hetan ukun rasik an maibé ema barak la fiar ita. Ita mós dehan ba Povu
katak ukun rasik an la'ós fasil no sei lori tempu naruk. Ema barak
maka hatete ita katak ida ne'e sei la mai no ita mehi loromanas de'it
kona-ba ukun rasik an. Ita hatudu ona ba sira katak sira sala.
FRETILIN promete ohin katak nia sei halakon kiak no ami sei lori
benefísiu mai ita nia Povu, maibé ita sei halo ida ne'e
sustentavelmente no mós ho meius ne'ebé la kompromete ita nia
independésia ekonómika no polítika. FRETILIN iha programa atu halakon
kiak no FRETILIN komesa tiha ona implementa programa ne'e no sei
kontinua atu implementa nafatin bainhira FRETILIN manán eleisaun dala
ida tan.
Tanba sa mak ita la husik ita nia tempo iha distritu?
Harii fali nasaun ida hosi zero ne'e susar tebetebes no gasta partidu
nia tempu no rekursus tomak. Hodi kaer governu no parlamentu maka
FRETILIN konsege implementa ninia programa sira maibe ida ne'e lori
ami nia atensaun hotu durante tinan lima liu uluk. Haree fali ba
kotuk, ami haree katak tuir loloos ami tenke fó tan tempu ba distritu
sira hodi informa populasaun kona-ba ami nia programa no tau-matan mós
ba edukasaun polítika ba ami nia membru sira, liu-liu ba jerasaun
foun.
Hanesa instituisaun seluk no ema seluk, Governu FRETILIN nian hanesan
ho instituisaun sira ka ema seluk ne'ebé sei mós aprende hela kona ba
ninia papél no responsabilidade iha rai Timor-Leste independente.
Ami bele manán ka lae iha eleisaun parlamentár ne'e, partidu ne'e sei
fó prioridade ba habelar informasaun kona ba ninia programa no mós
halo esforsu boot atu fó edukasaun polítika ba ami nia membru sira.
Tamba sa mak Mari Alkatiri la kandidata a'an ba Primeiru Ministru?
Mari Alkatiri la kandidata nia an ba primeiru ministru tanba nia fiar
katak partidu ne'e tenke metin liu tan no iha lideransa ida ne'ebé
efektivu. Mari Alkatiri mós promete katak nia sei hahú promove
jerasaun foun líder sira. Ita bele hare ida ne'e hosi lista kandidatus
parlamentár ne'ebé iha kandidatu juventude barak iha lista nia leten.
Ita tenke troka konstituisaun?
Ita nia konstituisaun ne'e lei ida ne'ebé progresivu tebes iha mundo
tomak. FRETILIN fiar katak, ita nia konstituisaun ne'e diak tebes,
maibe edukasaun civika liu-liu iha ralasaun ho Konstituisaun tenke
aumenta nune'e ema Timor bele kompreende hanusa instituisaun ida bele
funsiona no mos kona-ba sira nia direitu no sira nia responsabilidade
nudar sidadaun.
Debate kona-ba troka konstituisaun tenke bazeia ba analiza nesedidade
atu responde interese nasional laos kona-ba interese individu ida ka
interese grupu. Ita nia konstituisaun fo autorizasaun ba parlamentu
atu halo revizaun liu tiha tinan 6 hodi bainhira kontituisaun hahu
moris. Ba Fretilin importante ita hotu halo reflesaun ba tamba sa mak
ita persija troka ita nia konstituisaun, liu-liu ba parte ne'ebé iha
ita nia konstituisaun ne'ebé la reflekta ona ita nia interese
nasional? Ita tenke hanoin liuliu mak ba konstituisaun ne'e hanesan
lei inan, no fo referensia ba lei seluk. No mos katak Konstituisaun
mak harii fundasaun atu formula lei seluk no fo ba ita sentidu
independensia nasaun nian. Loron-loron asuntus mosu ne'ebé ita uza
liuliu mak lei no dekretu lei ruma, ita la uza konstituisaun.
Problema ida ne'ebé povu seidauk kompreende mak poder halo desizaun
oras ne'e iha Parlamentu ho Governu nia liman, laos iha Presidente nia
liman. Ita nia konstitutisaun laos hanesan sistema Indonesia nian
ne'ebé poder iha Prezidenti nia liman. Ita nia konstituisaun halo
nune'e duni atu ditadura labele mosu fila-fali iha Timor-Leste.
Tamba sa mak Fretilin muda nia pozisaun atu hodi ba tribulan krime
funu ne'ebé akontese iha tinan 1975 no 1999? Ida ne'e signifika katak
krime funu ne'ebé involve mos Fretilin sei hodi ba tribunal?
Fretilin nia pozisaun sempre defende ba justisa no sei hodi se-se deit
mak komite iha krime funu ba tribunal no la-hare ba nia afiliasaun
politiku. Ida ne'e mak povu Timor-Leste hakarak no Fretilin sei la
muda nia pozisaun.
Fretilin sei simu rezultadu wainhira nia lakon iha eleisaun?
Sim, maibe se wainhira eleisaun ne'e lao tuir lei eleitoral, Fretilin
sei laiha razaun atu la simu rezultadu eleisaun. Ami haktuir ba
sistema demokrasia, no ho logika mak Fretilin tenke hakru'uk tuir
mekanismu ne'ebé demokratiku no universal. Ami sei bele karik hasoru
buat ruma ne'ebé mosu mak la los tuir ami nia haree iha prosesu ida
ne'e, maibe ami sei la hasoru nia rezultadu sé prosesu tomak lau tuir
lei. FRETILIN partidu ida ne'ebé sempre respeita lei no regras no
sempre hakarak promove demokrasia iha Timor-Leste.
Sé Fretilin iha keisas ruma relasaun ho rezultadu eleisaun ami sei
hato'o keisas ne'e tuir kanal instituisaun ne'ebé propriu tuir lei no
prosesu ne'ebé iha ona.
Saida mak Fretilin sei halo se Fretilin sai opozisaun?
Fretilin fiar katak rezultado eleisaun ne'e Fretilin sei manan. Ami
hakarak bele manan iha eleisaun atu nune'e ami bele ukun nasaun ida
ne'e no kontinua ho ami nia programa progresivo iha area
dezenvolvimentu social no ekonomiku. Maibe sé Fretilin sai opozisaun,
Fretilin sei focus iha restruturasaun partidu atu partidu bele lau
konstrutivu liu, sai opozisaun ida ne'ebé efektivu liu no promove
Timor-Leste nia interese, laos deit individual ka grupu nia interese.
Fretilin mos sei uza nia tempo bainhira sai hanesan opozisaun atu hahu
promove lideransa gerasaun foun ne'ebé iha eleisaun 2012 bele lori
partidu nee ba manan. Sai opozisaun ne'ebé efektivu mos buat ida mak
importante liuliu ba demokrasia nia moris.
Saida mak ami tenke vota ba eleisaun parlamentaria?
Importante tebes atu vota ba Fretilin nune'e ami bele forma nafatin
governu no kontinua ho programa-programa ne'ebé mak progresivu.
Eleisaun parlamentariu ne'e eleisaun ba partidu ida, laos ba ema
individual ida, ne'ebé bele reprezenta povu hodi formula lei hirak
ne'ebé importante liu hotu iha Parlamentu Nasional. Partidu ka
koligasaun partidus ne'ebé hetan maioria iha Parlamentu Nasional bele
harii governu no hatudu sé mak sae nudar Primeiru Ministru.
Tenke hatene katak vota ba parlamentaria laos vota ba individual maibe
vota ba ekipa ida. Fretilin fiar katak tenke ekipa ne'ebé mak diak mak
sei hodi nasaun ne'e ba oin, ho esperensia no laran luak husi
gerasaun tuan no dinamismu husi gerasaun juventude. Hanesan ezemplu
lideransa jovem ne'ebé sai importante hanesan Aniceto Guterres,
Cipriana Pereira, Arsenio Bano, Adaljiza Magno, José Reis, José Manuel
Fernandes, Hernani Coelho da Silva no seluk-seluk tan.
Lideransa partidu opozisaun balu hakarak halo povu hanoin katak
Fretilin ne'e so ema ida ka rua deit, no sira target liu ba lideransa
Fretilin. Maibe husi FRETILIN nia istória kedas ita hatene katak
Fretilin sempre hamutuk ho povo, ba povu, no laos ba ema individual
ida deit.
Tamba sa mak Reinaldo ho Railos seidauk kaer?
Relatoriu ONU nian hatutan rekomendasaun katak Reinaldo no Railos
tenke kaer no tenke prosesa tuir lei ne'ebé mak iha atu sira bele
hasoru justisa. Se-se deit mak hetan rekomendasaun atu ba hasoru
tribunal iha direito atu defende sira nia a'an iha tribunal no
Fretilin sei la intervein ho prosesu hirak ne'e.
Kona-ba alegasaun distribuisaun kilat hodi arma eskuadraun da morte
ida atu oho ninia oponente polítku sira oinsá?
Alegasaun sira ne'e falsu. Rogerio Lobato nunka fo kilat ba eskuadraun
da morte ida atu oho ninia oponente polítku sira. Tribunal de Rekursu
konfirma ida ne'e klaru liu ona. Lobato fó kilat ba grupu sivíl ida
hodi fó apoiu ba polísia. Maibe Tribunal dehan katak problema maka nia
halo distribuisaun ne'e la tuir lei loloos.
Karik loos duni katak FRETILIN arma duni eskuadraun da morte ruma,
eantaun membru FRETILIN sira tuir loloos hetan liu protesaun no ladún
hetan terus. Maibe faktus hatudu katak membru FRETILIN sira mak lakon
bo'ot hosi sira nia uma no sasan, no hetan tolok no baku liuliu ema
seluk. Sr. Railos nia alegasaun ne'e kontra fali ninia hahalok. Nia
uza fali kilat sira ne'e hodi ataka F-FDTL ne'ebé la'ós partidáriu no
ema hotu hatene nunka kontra FRETILIN. Hanu'usá maka FRETILIN atu arma
fali eskuadraun da morte ida hodi ataka fali instituisaun ida ne'ebé
nia orgullu no hamutuk ho sé nia iha istória ida ne'ebé naruk tebes?
Importante mós atu hatete lolos fila-fali katak, Rogerio Lobato nunka
hetan julgamentu ida ne'ebé justu, tanba iha kedan primeira instánsia
mídia no mós líder nasionál no rai seluk rejionál balu nian, kondena
ona nia kedas. Lobato hetan tiha ona ninia sentensa molok nia tama iha
tribunál. NGO independente balu (ezemplu hanesan JSMP), konfrma katak
Rogerio Lobato nia julgamentu sai prosesu ida ne'ebé politiku.
Ami la promove Timor-oan sira ne'ebé hela iha rai-laran durante
períodu okupasaun iha tinan 24 nia laran ka hetan edukasaun hosi
Indonézia?
Ba FRETILIN, iha Timor-Leste iha de'it ema klase rua, ema ne'ebé
sidadaun Timor-Leste nian no sira ne'ebé la'ós sidadaun Timor-Leste
nian. Ami la fihir ba sira nia orijen, sira nia istória, sira nia
religiaun ka sira nia opsaun polítika. Sira hotu iha direitu ne'ebé
hanesan no mós responsabilidade ba ida seluk. Ami sei fó ami nia apoiu
tomak ba ema sira ne'ebé servisu atu avansa interese nasionál. Sarak
sira fó sira nia fuan no laran tomak ba Timor-Leste, sira sei hetan
oportunidade hotu-hotu atu hatudu sira nia méritu. Ita ne'e rai
ki'ik-oan ida ho rekursus humanus limitadu tebetebes. Ita tenke uza
ema hotuhotu ne'ebé ita iha.
Ema barak kritika ami katak ami halo diskriminasaun. Ami husu ba ema
hotu atu fihir didi'ak administrasaun públika ne'ebé ami hari'i no imi
sei haree katak diretores barak maka la'ós membru FRETILIN nian. Haree
ba estrutura no númeru ema, no bele kompara ida ne'e ho rai sira seluk
molok hatudu liman-fuan ba ami nia defeitu oioin. Importante tebetebes
ba ema hotuhotu atu fó tulun eduka ita nia povu, laos atu tau veneno
ba ita nia povu hodi defende interese pesoál deit. Politiku hotu-hotu
tenke ia responsabilidade no Ita nia povu iha direitu hetan lider
politikus ne'ebé diak.
Ami sei moris ho reseiu ba grupu armadu. Saida maka imi sei halo hodi
estabelese seguransa no re-estabelese fali lei ho orden?
Ida ne'e faktu ida katak ita nia povu sei moris iha sirkunstánsia sira
hanesan ne'e. Ita iha UN ho ISF iha ita nia rai-laran. Sira nia papél
maka atu fó seguransa bainhira ita sei reorganiza hela ita nia
instituisaun ba defeza no seguransa. Ba ema ne'ebé kaer
responsabilidade iha seguransa, sira tenke garante seguransa didi'ak
para povu bele iha konfiansa ba sira. Iha lei no orden, ita iha
separasaun de podér entre instituisaun estadu nian. Tribunál la'ós iha
Governu nia liman, nia hanesan órgaun independente ida. Prokuradór
jerál mós la'ós iha Governu nia liman. Ita laiha mekanizmu báziku,
maibé ita nia limitasaun maka iha ita nia kapasidade atu aplika lei ho
orden hodi fó servisu ida efetivu no efisiente ba ita nia povu. Iha
mós limitasaun sira seluk hanesan juíz ho advogadu kualifikadu, no
seluk-seluk tan. Ingrediente ida seluk ne'ebé lakon hela maka
enkorajamentu no ezemplu di'ak hosi ita nia lider sira rasik.
Solusaun ba problema sira ne'e presiza asaun konsertu ida no mós
kometimentu sériu. Ita presiza atu hetan meiu atu aliña ita nia
sistema judisiáriu ho ita nia instituisaun sira ne'ebé maka aplika
lei. Ita presiza iha kapasidade persuasiva no mós koersiva. Autoridade
governu nian tenke restaura fila fali no lei no orden tenke hamriik
fila fali.
----------------------------------------
Vote para a FRETILIN!
2007 Eleições Legislativas
"Defender a independência de Timor-Leste "
Junho 2007
Porque é que a Fretilin concordou em nomear José Ramos Horta para substituir Mari Alkatiri?
A nação estava em crise e na eminência de uma guerra civil se a Fretilin não concordasse com a exigência do Presidente de nomear José Ramos Horta como Primeiro-Ministro. Ele não foi a nossa primeira escolha - Estanislau Da Silva foi a nossa primeira escolha e Rui Araújo foi a nossa segunda escolha. Contudo, apesar de sob a Constituição, ser direito nosso, por sermos o partido com a maioria parlamentar, escolher o líder do governo, sabíamos que o Presidente não permitiria que nenhum deles se tornasse PM e que preferia José Ramos Horta.
Ramos Horta foi por isso um candidato de compromisso que foi escolhido para que pudéssemos ultrapassar o confronto e a crise com o Presidente. Ao mesmo tempo algumas pessoas diziam também que essa era a melhor maneira para resolver a crise. Podemos ver hoje qiue isso não foi o caso.
A nomeação de Ramos Horta como PM não resolveu nada e o país continua em crise, com muitas questões não resolvidas.
Estas incluem a necessidade de restaurar a segurança, a lei e a ordem, a questão dos peticionários, o falhanço em prender Reinado e Railos e o falhanço em criar as condições para os deslocados regressarem a casa.
Porque é que o povo deve votar na Fretilin?
P povo deve votar na Fretilin porque somos um partido que promove o primado da lei, o respeito pela Constituição e pelo desenvolvimento sustentável para o nosso país e para o nosso povo. Pomos sempre em primeiro lugar os interesses de Timor-Leste e acreditamos firmemente que são os Timorenses que se devem governar a si próprios e não os estrangeiros. Agora temos também a experiência dos primeiros cinco anos de governo donde podemos aprender a melhorar as vidas do povo.
Admitimos que os cinco primeiros anos de governo foram absorvidos pelo trabalho burocrático de criar os instrumentos necessários que pudessem servir como uma base para administrar democraticamente o país e angariar recursos. Como resultado o governo da FRETILIN não teve tempo suficiente para ir aos distritos encontrar-se com o povo e explicar as políticas do governo. Também não nos focámos o suficiente na juventude que é uma força inspiradora e criadora da sociedade e descurámos o apoio do povo de Timor-Leste. Pedimos desculpa destes erros e aprenderemos com eles.
Os cinco primeiros anos de governo foram difíceis porque a maioria do dinheiro do Orçamento vinha dos parceiros de desenvolvimento. Eles tinham uma grande influência nos tipos de investimento feitos e nas quantias investidas, e não nos permitiu gastar muito do nosso dinheiro excepto em prioridades chave como a saúde e a educação. Apenas para comparação, o nosso primeiro Orçamento foi de cerca de USD$85,000,000. Contudo, agora o país tem dinheiro para gastar por causa dos rendimentos dos recursos do petróleo que aumentou o Orçamento para USD$327,000,000. Um Orçamento maior permitirá que o governo faça muito mais.
Tomem o exemplo do fundo de desenvolvimento comunitário que for lançado recentemente pelo antigo Ministro da Agricultura e corrente Primeiro-Ministro Estanislau Da Silva. Sob o fundo de desenvolvimento comunitário cada Suco receberá $10,000 USD do governo para gastar em projectos comunitários. Há ainda um plano para gastar mais de US$ 100 milhões em capital de investimento que criará oportunidades de emprego para dezenas de milhares de Timorenses e melhorará substancialmente as nossas estradas, escolas, hospitais e outras instalações públicas.
Fizemos ainda bons progressos nas áreas da saúde e da agricultura. O país também não tem dívidas o que tem sido elogiado por instituições internacionais multi-laterais como o Fundo Monetário Internacional. Não ter nenhuma dívida significa que os Timorenses têm maior controlo sobre a sua economia.
Ainda, tem sido forte e firme o desenvolvimento desta nação considerando os desafios que enfrentámos na construção do país a partir do nada. O governo da FRETILIN tem também agora a experiência de cinco anos com o que pode aprender com mais eficácia e trazer melhorias reais às vidas dos Timorenses.
Porque é que o nosso povo está ainda pobre?
Levará muitos anos a erradicar a pobreza de Timor-Leste. Não é apenas uma questão de gastar o dinheiro do fundo do petróleo, mas de gastá-lo responsavelmente para que não sejamos forçados a pedir dinheiro emprestado em condições desfavoráveis. É importante lembrar que este dinheiro foi gerado por recursos não renováveis. Em resultado disso, parte do dinheiro precisa de ser investido em actividades que sejam sustentáveis e capazes de estimular a emergência de actividades económicas que substituam os fundos gerados por recursos não renováveis.
O plano da FRETILIN para erradicar a pobreza é tirado do Plano de Desenvolvimento Nacional que foi desenvolvido através de um amplo exercício de consulta à nação. O foco do Plano de Desenvolvimento Nacional é saúde, agricultura, educação e infra-estruturas. O Plano de Desenvolvimento Nacional providenciará desenvolvimento económico sustentável e o seu foco é dar capacidade aos Timorenses para cuidarem de si próprios e serem de se governar a si próprios.
Deve ser lembrado que os militares Indonésios destruíram a maioria das nossas infra-estruturas quando partiram em 1999. Também, durante a ocupação Indonésia, o governo Indonésio refreou-se activamente de dar aos Timorenses acesso a cargos de alto nível com autoridade de planeamento e de tomada de decisão. É verdade que alguns Timorenses estudaram no estrangeiro mas as oportunidades foram limitadas.
Parte da estratégia dos militares Indonésios foi prevenir que o nosso povo tivesse educação de grande qualidade para se afirmar nos seus próprios pés. O nosso programa económico, conforme está no nosso Plano de Desenvolvimento Nacional é erradicar a pobreza e ajudar os Timorense a governarem-se a si próprios.
Em 1975, a FRETILIN disse ao povo que um dia Timor-Leste seria independente e ninguém acreditou em nós. Dissemos também ao povo que isso não seria fácil e que demoraria. Muita gente disse-nos que isso não seria possível e que apenas sonhávamos com a independência.
Provámos que tinham errado.
A FRETILIN promete hoje que erradicaremos a pobreza e que traremos benefícios para o nosso povo, mas que o faremos de uma maneira sustentável e de modo que não comprometa a nossa independência económica e política. A FRETILIN tem o programa para erradicar a pobreza e começou a implementar esse programa e continuará a fazê-lo se for eleita outra vez.
Porque é que não passou mais tempo nos distritos?
Tentar construir uma nação a partir do zero é muito difícil e ocupou o tempo e os recursos do partido. É através do governo e do parlamento que a FRETILIN consegue implementar os seus programas e estes receberam a nossa atenção nos primeiros anos. Olhando agoira para trás, percebemos que devíamos ter passado mais tempo nos distritos informando o povo sobre o nosso programe e focando na educação política dos nossos membros, especialmente da geração mais jovem. O governo da FRETILIN como qualquer outra instituição e pessoa está também a aprender o seu papel e responsabilidades num Timor-Leste independente.
Se ganharmos ou não as eleições legislativas, o partido terá como prioridade disseminar a informação acerca do seu programa e fazer esforços maiores para dar educação política aos nossos membros.
Porque é que Mari Alkatiri não concorre a Primeiro-Ministro?
Mari Alkatiri não está a concorrer a Primeiro-Ministro porque acredita que o partido precisa de se reforçar, reestruturar e de uma liderança activa. Mari Alkatiri prometeu ainda que começará a promover uma nova geração de líderes. Isto pode ver-se na lista para as legislativas onde temos vários jovens membros nos lugares de cima.
Devemos mudar a Constituição?
A Constituição é uma das mais progressivas no mundo. Acreditamos que é uma Constituição muito boa, mas é preciso aumentar a educação cívica em relação com a Constituição para que os Timorenses compreendam como funcionam as instituições e também acerca dos seus direitos e responsabilidades como cidadãos.
O debate acerca de mudar a Constituição deve basear-se numa análise geral acerca da necessidade de responder ao interesse nacional e não aos interesses individuais ou de certos grupos. Na Constituição há uma provisão que autoriza o parlamento a efectuar a revisão após seis anos da sua entrada em efeito. É importante para nós reflectirmos sobre porque é que precisamos de mudar a Constituição e, em particular, que parte da constituição já não responde mais ao nosso interesse nacional.
Temos sempre de ter em mente que a Constituição é a referência para outras leis, dá a base sobre as quais outras leis no país são feitas e dá-nos o sentido de sermos um país independente. Matérias do dia-a-dia gerem-se através de leis e de decretos-leis, não pela Constituição.
Um dos problemas que o povo não entende é que a verdadeira instância da tomada de decisões é o Parlamento e o Governo, não o Presidente. Isto é diferente do sistema Indonésio onde quem tem todo o poder é o Presidente. A Constituição foi feita de uma maneira que evitasse a emergência de uma ditadura.
Porque é que a FRETILIN mudou a sua posição sobre a prossecução dos crimes de guerra cometidos entre 1975 e 1999? Significará isso que os crimes de guerra da FRETILIN neste período serão também processados?
A posição da FRETILIN foi sempre de processar quem tenha cometido crimes de guerra nesse período independentemente da sua afiliação política. É isto que o povo de Timor-Leste quer e não mudámos a nossa posição.
Aceitará a Fretilin os resultados se perder as eleições legislativas?
Sim, desde que as eleições decorram de acordo com a lei eleitoral não temos nenhuma razão para não aceitar o resultado das eleições. Subscrevemos o sistema democrático, a lógica é que nos obedeceremos aos mecanismos democráticos universais. Podemos contestar o processo mas não o resultado. Somos um partido que respeita o primado da lei e que quer promover a democracia em Timor-Leste.
Se tivermos quaisquer queixas acerca dos resultados das eleições lidaremos com elas através dos adequados canais institucionais e de acordo com a lei e processos adequados.
Que fará a FRETILIN se for para a oposição?
A FRETILIN acredita que seja qual for o resultado o partido ganhará.
É nossa preferência podermos governar o país para que possamos continuar o nosso programa progressivo para o desenvolvimento social e económico. Contudo, se formos para a oposição focar-nos-emos na reestruturação do partido e em nos tornarmos uma oposição eficaz e construtiva que promoverá os interesses de Timor-Leste não apenas os nossos interesses individuais ou de grupo. Usaremos ainda o nosso tempo na oposição para começar a promover uma nova geração de lideres que possam disputar as eleições de 2012.
É também importante para a democracia ter uma oposição eficaz.
Para o que é que estamos a votar numas eleições legislativas?
É muito importante para o povo votar na FRETILIN para que possamos formar o governo e continuar os nossos programas progressivos.
Nas eleições legislativas vota-se para um partido, não num indivíduo, que esteja melhor preparado para representar o povo no órgão supremo de fazer as leis, o Parlamento Nacional. O partido, ou a coligação de partidos que tiver a maioria de lugares no Parlamento Nacional pode formar governo e nomear o Primeiro-Ministro.
Tem de ser lembrado que a votação legislativa não é a votação para um indivíduo, mas para uma equipa de pessoas. A FRETILIN acredita que tem a melhor equipa para fazer o país andar para a frente, com a experiência e a sensatez da geração mais velha e o dinamismo e vontade da geração mais jovem. Reparem nalguns dos nossos líderes mais jovens que se estão a tornar mais proeminentes – gente como Aniceto Guterres, Cipriana Pereira, Arsénio Bano, Adalgiza Magno, José Reis, José Manuel Fernandes, Hernâni Coelho da Silva, apenas para mencionar alguns.
Alguns dos líderes dos partidos da oposição tentaram criar a percepção que a FRETILIN é apenas uma ou duas pessoas ao alvejarem os nossos líderes, contudo, sabemos da história que a FRETILIN tem sido sempre acerca do povo e para o povo e não acerca de nenhum indivíduo particular.
Porque é que Reinado e Railos não foram presos?
Reinado e Railos como outros recomendados para prossecução pelo relatório da ONU têm de ser presos e julgados de acordo com o primado da lei e processo adequado. Qualquer pessoa cuja prossecução seja recomendada tem o direito de se defender no tribunal e a FRETILIN não interferirá nesse processo.
O que há sobre alegações de distribuição de armas para armar um esquadrão de ataque para matar os seus opositores políticos?
As alegações são falsas. Rogério Lobato não armou um esquadrão de ataque para matar os seus opositores políticos e isto foi confirmado pela decisão do Tribunal de Recursos. Lobato armou civis para apoiar a polícia. O problema foi que não as armou de acordo com a lei.
Se fosse verdade que a FRETILIN tinha armado esquadrões de ataque os membros da FRETILIN teriam gozado de maior protecção e sofrido menos. O facto é que muitos membros da FRETILIN perderam as suas propriedades e foram abusados fisicamente e verbalmente. A alegação do Sr. Railos é contraditória com as suas acções. Ele usou as armas para atacar as F-FDTL que são forças armadas não partidárias e claramente não uma opositora da FRETILIN.
Como é que podia um esquadrão de ataque armado pela FRETILIN atacar instituições em que tem orgulho e com quem tem uma longa história?
É ainda importante lembrar que Lobato nunca iria ter um julgamento justo porque ele foi condenado em primeira instância pelos media e por várias figuras proeminentes nacionais e regionais. Na verdade, Lobato foi condenado antes de entrar no tribunal. O facto de o seu julgamento ter sido político foi confirmado por ONG’s independentes (um exemplo é JSMP).
Não estamos a promover Timorenses que estiveram no país durante todo o período dos 24 anos da ocupação ou que foram educados na Indonésia?
Para a FRETILIN há apenas duas classes de pessoas em Timor-Leste, nacionais Timorenses e não-nacionais Timorenses. Independentemente das suas origens, dos seus passados, das suas crenças e escolhas políticas têm os mesmos direitos e responsabilidades. Apoiamos os que trabalham para fazer avançar o nosso interesse nacional. Enquanto dedicarem as suas almas e mentes a Timor-Leste ser-lhes-á dada a oportunidade de mostrarem os seus méritos. Somos um pequeno país com recursos humanos muito limitados. Precisamos de dar bom uso ao que temos.
Muita gente critica-nos por discriminar. Pedimos que observem de mais perto o nosso serviço público e verão que muitos dos nossos directores nem sequer são membros da FRETILIN. Olhem para a estrutura e para os membros e comparem com outros países antes de apontarem defeitos. É importante para todos ajudar a educar o nosso povo e não envenenar o nosso povo em nome de ganhos individuais. Ser-se político exige responsabilidade e o povo Timorense merece políticos que sejam bons líderes.
Vivemos ainda com receio de gangs armados, o que é que vão fazer para criar segurança e re-estabelecer a lei e a ordem?
É uma realidade que o nosso povo ainda vive sob essas circunstâncias. Temos no país a ONU e a ISF cujo papel é providenciar segurança enquanto reorganizamos as nossas próprias instituições de defesa e de segurança. É necessário que os que têm responsabilidades na segurança que garantam que o povo tenha confiança neles. Em termos de lei e de ordem, temos uma separação de poder entre as instituições do Estado, sendo os tribunais e o procurador-geral independentes do Governo. Temos os mecanismos básicos, mas as nossas carências estão na capacidade de aplicar a lei e providenciar ao nosso povo um serviço de justiça efectivo e eficiente. Há muitas limitações, como juízes qualificados, advogados, etc.. Um outro ingrediente importante que falta é os nossos próprios líderes darem encorajamento e bons exemplos.
A resolução do problema exige acções concertadas e compromissos sérios. Precisamos de encontrar a maneira de alinhar o nosso sistema judiciário e as nossas instituições de aplicação da lei. Precisamos de ter capacidades de coesão e de persuasão. A autoridade do Governo precisa de ser restaurada e o primado da lei deve instalar-se.
Como irão facilitar o regresso das pessoas dos campos de deslocados para as suas casas?
O regresso dos deslocados está ligado com a restauração da segurança, da lei e da ordem. As pessoas não regressarão a casa enquanto não se sentirem seguras. A questão acerca da segurança foi discutida em cima. Se formos capazes de restaurar a segurança as pessoas nos campos de deslocados voltarão a casa. Além da questão da segurança também precisamos de pensar nas condições de vida para elas, uma vez que regressem a casa. Muitas perderam não apenas as suas propriedades mas também as suas fontes de rendimento. Esta é uma frente dupla a que precisamos de responder e um governo da FRETILIN é claro sobre o que tem intenção de fazer. A nossa abordagem não se focará apenas no regresso dessa gente a uma vida normal mas também na melhoria das suas vidas e em contribuir para reganhar a sua confiança para o primado da lei no nosso país. Encaramos com muita seriedade esta questão, e iremos fundo às raízes que estão na base deste problema. Não é apenas retórica política oportunista para ganhar as eleições.
Preparada pela FRETILIN Media para dar assistência aos jornalistas internacionais.
Eleisaun Parlamentár 2007
"Defende indpendensia Timor-Leste nian"
Rezumu
26 Juñu 2007
Perguntas no respostas ba journalists husi FRETILIN
Tamba sa Fretilin aseita nomeia José Ramos Horta hodi troka Mari Alkatiri?
Tamba momentu ne'e nasaun iha krizi nia laran no guerra civil
besibesik hela karik Fretilin la aseita ho Presidente nia hakarak atu
propoin José Ramos Horta hanesan Primeiro Ministru. Nia laos ami nia
opsaun premeiro. Estanislau Da Silva mak ami nia opsaun premeiro tuir
fali Rui Araujo. Ami hatene ida ne'e ami nia direito ne'ebé ami nia
konstituisaun garante. Hanesan partido ho maioria iha Parlamento, ami
iha direitu atu foti xefi governu. Ami hatene katak prezidente sei la
husik ema nain rua ne'e sai Primeiru Ministru. Nia prefere liu José
Ramos Horta.
Nune'e Ramos-Horta maka sai hanesan kandidatu kompromisu ida ne'ebe
nomeadu ne'e para ita bele liu tiha hosi konfrontasaun no krize ho
Prezidente. Iha tempu ne'e ema balu dehan katak ida ne'e maka meiu
diak liu atu rezolve krize ne'e. Ita bele haree ohin katak buat ne'e
la loos. Nomeasaun Ramos-Horta nian la rezolve buat ida no nasaun ne'e
kontinua ho krize ho kestaun barak maka la rezolve. Kestaun sira ne'e
maka hanesan restaurasaun ba seguransa, lei ho orden, kestaun
petisionáriu sira nian, falha atu kaer Reinado ho Railos no mos falha
atu kria kondisaun ida para IDP sira bele fila ba uma.
Tamba sa mak tenke vota ba Fretilin?
Populasaun tenke vota ba Fretilin tamba Fretilin mak partidu ida
promove leis iha nasaun, respeito ba konstituisaun no hamrik ba
dezenvolvimento sustanibilidade baa mi nia nasaun no ami nia povu. Ami
sempre tau uluk interese Timor-Leste nian no fiar metin katak ema
Timorense, mak tenke governa sira nia rain laos ema estranjeiro.
Fetilin mos iha esperensia durante tinan 5 nia laran hala'o
governasaun ne'ebé Fretilin bele apreende husi esperensia no bele
aumenta povu nia vida.
Ami rekoñese durante tinan lima nia laran governa ami fo atensaun liu
ba kna'ar birokrasia nian nune'e bele establese instrument ne'ebé
nesesariu hodi bele serve baze administrasaun nasaun demokratiku ne'e
no buka dezenvolve ami nia rekursu. Nia rezultadu mak governu Fretilin
laiha tempu ne'ebé sufisiente atu ba distritu no sorumutu ho
populasaun sira hodi esplika politika governu nian. Governu Fretilin
mos la focus didiak ba asuntu juventude ne'ebé mak bele fo inspirasaun
no iha forsa kreativu iha sosiadade no ami simu suporta hotu husi
povu Timor-Leste. Ami hato'o deskulpa ba buat sala hirak ne'e no ami
sei apreende husi buat hirak ne'e mai oin.
Durante tinan lima governasaun ami hasoru difikuldade barak tamba osan
hirak ne'bé mak atu hala'o planu dezenvolvimentu mai husi parseiru
sira. Nune'e sira iha influencia bo'ot iha tipo investimentu ne'ebe
mak sira investe no la fo tempo baa ami hodi gasta ami nia osan barak
liu-liu iha prioridade xavi hanesan saude no edukasaun. Wainhira ita
halo komparasaun, ami nia orsamentu mak USD$85,000,000. Maibe agora
dadauk ne'e nasaun iha osan atu gasta tamba osan husi rekurso minarai
ne'ebe aumenta fundu to'o USD$327,000,000. Osamentu ne'e bele suporta
governu atu halo buat barak tan.
Hanesan ezemplo fundu dezenvolvimentu komunitariu ne'ebe foin dadauk
fo sai ona husi eis ministru Agrikultura mak agora Primeiru Ministru
Estanislau Da Silva. Liu husi fundu dezenvolvimentu komunitariu, kada
suku ida sei simu USD $10,000 husi governu atu uza vba projeitu
komunidade nian. Osan nee bele haai to'o USD$10o,000.00 tintinan ba
suku idaidak sé sira hatudu kapaidade halo gestaun didiak ba osan
hirak nee. Iha mos planu atu uza osan liu USD$ milliaun 100 ba
investimentu capital ne'ebé sei loke kampo traballo ba ema timor nain
sanulu husi atus-ida no sei aumenta sustanibilidade konstruisaun ami
nia Estrada, eskola, hospital no mos fasilidade publiku seluk-seluk
tan.
Ami mos halo progresu diak iha area saude no agrikultura. Nasaun ne'e
to'o agora seidauk iha tusan ne'ebé hetan komentariu pozitivu husi
instituisaun instituisaun multi-lateral hanesan Fundu Monetario
Internasional. Laiha tusan ne'e signifika ema TImorense iha kontrola
diak ba sira nia ekonomia.
Ami mos, dezenvolve nasaun ne'e ho forte no metin ho konsiderasaun ami
hasoru dezafiu barak durante tinan lima governasaun liu-liu ami harii
nasaun ne'e husi buat ida laiha. Governu Fretilin agora mos iha ona
esperensia durante tinan lima nia laran ne'e no ami bele apreende fali
atu bele governa efektivo liu tan no bele aumenta vida ema Timor nian
diak liu.
Tamba sa mak ita nia povu sei kiak nafatin?
Atu halakon kiak iha Timor-Leste sei lori tinan barak. Ida ne'e la'ós
katak gasta de'it osan hosi Fundu Minarai, maibé gasta osan ne'e ho
responsabilidade nune'e para ita labele monu ba deve osan ho termu
ne'ebé la di'ak. Buat ne'ebé importante liu ba ita atu hanoin maka
osan ne'e mai hosi rekursu ne'ebé la'ós renovável, nee dehan katak
bainhira ramata labele hetan fila fali. Tan ne'e maka osan ne'e balu
sei ba investe iha atividade sustentável ida no bele estimula
atividade ekonómika seluk ne'ebé bele troka fali osan ne'ebé mai hosi
rekursu la'ós renovável nian.
FRETILIN nia planu atu halakon kiak evolve hosi Plano de
Desenvolvimento Nacional ne'ebé dezenvolve liu hosi konsulta ba nasaun
tomak. Plano de Desenvolvimento Nacional ne'e nia fokus maka saúde,
agrikultura, edukasaun ho infraestrutura. Plano de Desenvolvimento
Nacional ne'e sei hamoris dezenvolvimentu ekonómiku sustentável no
ninia objetivu atu fó-kbiit ba Timor-oan sira atu tau-matan ba sira
nia an rasik no mós ukun rasi sira nia an.
Ita tenke hanoin filafali katak tentara Indonézia sira harahun tiha
ita nia infraestrutura besik hotu bainhira sira sai iha tinan 1999. No
mós durante okupasaun Indonézia nian, governu Indonézia nian lakohi fó
asesu ba Timor-oan sira iha pozisaun seniór iha planeamentu no foti
desizaun. Loos duni katak Timor-oan balu bá estuda iha li'ur, maibé
oportunidade sira ne'e limitadu. Ida ne'e hanesan planu Indonézia nian
atu taka netik dalan ba ita nia ema atu hetan edukasaun ho kualidade
nune'e atu ita bele hamriik mesak. Ita nia programa ekonómiku, hanesan
tuir Plano de Desenvolvimento Nacional, hakarak atu halakon kiak no
ajuda Timor-oan sira atu Ukun Rasik Sira nia an.
Iha tinan 1975, FRETILIN dehan ba Povu katak loron ida Timor-Leste sei
hetan ukun rasik an maibé ema barak la fiar ita. Ita mós dehan ba Povu
katak ukun rasik an la'ós fasil no sei lori tempu naruk. Ema barak
maka hatete ita katak ida ne'e sei la mai no ita mehi loromanas de'it
kona-ba ukun rasik an. Ita hatudu ona ba sira katak sira sala.
FRETILIN promete ohin katak nia sei halakon kiak no ami sei lori
benefísiu mai ita nia Povu, maibé ita sei halo ida ne'e
sustentavelmente no mós ho meius ne'ebé la kompromete ita nia
independésia ekonómika no polítika. FRETILIN iha programa atu halakon
kiak no FRETILIN komesa tiha ona implementa programa ne'e no sei
kontinua atu implementa nafatin bainhira FRETILIN manán eleisaun dala
ida tan.
Tanba sa mak ita la husik ita nia tempo iha distritu?
Harii fali nasaun ida hosi zero ne'e susar tebetebes no gasta partidu
nia tempu no rekursus tomak. Hodi kaer governu no parlamentu maka
FRETILIN konsege implementa ninia programa sira maibe ida ne'e lori
ami nia atensaun hotu durante tinan lima liu uluk. Haree fali ba
kotuk, ami haree katak tuir loloos ami tenke fó tan tempu ba distritu
sira hodi informa populasaun kona-ba ami nia programa no tau-matan mós
ba edukasaun polítika ba ami nia membru sira, liu-liu ba jerasaun
foun.
Hanesa instituisaun seluk no ema seluk, Governu FRETILIN nian hanesan
ho instituisaun sira ka ema seluk ne'ebé sei mós aprende hela kona ba
ninia papél no responsabilidade iha rai Timor-Leste independente.
Ami bele manán ka lae iha eleisaun parlamentár ne'e, partidu ne'e sei
fó prioridade ba habelar informasaun kona ba ninia programa no mós
halo esforsu boot atu fó edukasaun polítika ba ami nia membru sira.
Tamba sa mak Mari Alkatiri la kandidata a'an ba Primeiru Ministru?
Mari Alkatiri la kandidata nia an ba primeiru ministru tanba nia fiar
katak partidu ne'e tenke metin liu tan no iha lideransa ida ne'ebé
efektivu. Mari Alkatiri mós promete katak nia sei hahú promove
jerasaun foun líder sira. Ita bele hare ida ne'e hosi lista kandidatus
parlamentár ne'ebé iha kandidatu juventude barak iha lista nia leten.
Ita tenke troka konstituisaun?
Ita nia konstituisaun ne'e lei ida ne'ebé progresivu tebes iha mundo
tomak. FRETILIN fiar katak, ita nia konstituisaun ne'e diak tebes,
maibe edukasaun civika liu-liu iha ralasaun ho Konstituisaun tenke
aumenta nune'e ema Timor bele kompreende hanusa instituisaun ida bele
funsiona no mos kona-ba sira nia direitu no sira nia responsabilidade
nudar sidadaun.
Debate kona-ba troka konstituisaun tenke bazeia ba analiza nesedidade
atu responde interese nasional laos kona-ba interese individu ida ka
interese grupu. Ita nia konstituisaun fo autorizasaun ba parlamentu
atu halo revizaun liu tiha tinan 6 hodi bainhira kontituisaun hahu
moris. Ba Fretilin importante ita hotu halo reflesaun ba tamba sa mak
ita persija troka ita nia konstituisaun, liu-liu ba parte ne'ebé iha
ita nia konstituisaun ne'ebé la reflekta ona ita nia interese
nasional? Ita tenke hanoin liuliu mak ba konstituisaun ne'e hanesan
lei inan, no fo referensia ba lei seluk. No mos katak Konstituisaun
mak harii fundasaun atu formula lei seluk no fo ba ita sentidu
independensia nasaun nian. Loron-loron asuntus mosu ne'ebé ita uza
liuliu mak lei no dekretu lei ruma, ita la uza konstituisaun.
Problema ida ne'ebé povu seidauk kompreende mak poder halo desizaun
oras ne'e iha Parlamentu ho Governu nia liman, laos iha Presidente nia
liman. Ita nia konstitutisaun laos hanesan sistema Indonesia nian
ne'ebé poder iha Prezidenti nia liman. Ita nia konstituisaun halo
nune'e duni atu ditadura labele mosu fila-fali iha Timor-Leste.
Tamba sa mak Fretilin muda nia pozisaun atu hodi ba tribulan krime
funu ne'ebé akontese iha tinan 1975 no 1999? Ida ne'e signifika katak
krime funu ne'ebé involve mos Fretilin sei hodi ba tribunal?
Fretilin nia pozisaun sempre defende ba justisa no sei hodi se-se deit
mak komite iha krime funu ba tribunal no la-hare ba nia afiliasaun
politiku. Ida ne'e mak povu Timor-Leste hakarak no Fretilin sei la
muda nia pozisaun.
Fretilin sei simu rezultadu wainhira nia lakon iha eleisaun?
Sim, maibe se wainhira eleisaun ne'e lao tuir lei eleitoral, Fretilin
sei laiha razaun atu la simu rezultadu eleisaun. Ami haktuir ba
sistema demokrasia, no ho logika mak Fretilin tenke hakru'uk tuir
mekanismu ne'ebé demokratiku no universal. Ami sei bele karik hasoru
buat ruma ne'ebé mosu mak la los tuir ami nia haree iha prosesu ida
ne'e, maibe ami sei la hasoru nia rezultadu sé prosesu tomak lau tuir
lei. FRETILIN partidu ida ne'ebé sempre respeita lei no regras no
sempre hakarak promove demokrasia iha Timor-Leste.
Sé Fretilin iha keisas ruma relasaun ho rezultadu eleisaun ami sei
hato'o keisas ne'e tuir kanal instituisaun ne'ebé propriu tuir lei no
prosesu ne'ebé iha ona.
Saida mak Fretilin sei halo se Fretilin sai opozisaun?
Fretilin fiar katak rezultado eleisaun ne'e Fretilin sei manan. Ami
hakarak bele manan iha eleisaun atu nune'e ami bele ukun nasaun ida
ne'e no kontinua ho ami nia programa progresivo iha area
dezenvolvimentu social no ekonomiku. Maibe sé Fretilin sai opozisaun,
Fretilin sei focus iha restruturasaun partidu atu partidu bele lau
konstrutivu liu, sai opozisaun ida ne'ebé efektivu liu no promove
Timor-Leste nia interese, laos deit individual ka grupu nia interese.
Fretilin mos sei uza nia tempo bainhira sai hanesan opozisaun atu hahu
promove lideransa gerasaun foun ne'ebé iha eleisaun 2012 bele lori
partidu nee ba manan. Sai opozisaun ne'ebé efektivu mos buat ida mak
importante liuliu ba demokrasia nia moris.
Saida mak ami tenke vota ba eleisaun parlamentaria?
Importante tebes atu vota ba Fretilin nune'e ami bele forma nafatin
governu no kontinua ho programa-programa ne'ebé mak progresivu.
Eleisaun parlamentariu ne'e eleisaun ba partidu ida, laos ba ema
individual ida, ne'ebé bele reprezenta povu hodi formula lei hirak
ne'ebé importante liu hotu iha Parlamentu Nasional. Partidu ka
koligasaun partidus ne'ebé hetan maioria iha Parlamentu Nasional bele
harii governu no hatudu sé mak sae nudar Primeiru Ministru.
Tenke hatene katak vota ba parlamentaria laos vota ba individual maibe
vota ba ekipa ida. Fretilin fiar katak tenke ekipa ne'ebé mak diak mak
sei hodi nasaun ne'e ba oin, ho esperensia no laran luak husi
gerasaun tuan no dinamismu husi gerasaun juventude. Hanesan ezemplu
lideransa jovem ne'ebé sai importante hanesan Aniceto Guterres,
Cipriana Pereira, Arsenio Bano, Adaljiza Magno, José Reis, José Manuel
Fernandes, Hernani Coelho da Silva no seluk-seluk tan.
Lideransa partidu opozisaun balu hakarak halo povu hanoin katak
Fretilin ne'e so ema ida ka rua deit, no sira target liu ba lideransa
Fretilin. Maibe husi FRETILIN nia istória kedas ita hatene katak
Fretilin sempre hamutuk ho povo, ba povu, no laos ba ema individual
ida deit.
Tamba sa mak Reinaldo ho Railos seidauk kaer?
Relatoriu ONU nian hatutan rekomendasaun katak Reinaldo no Railos
tenke kaer no tenke prosesa tuir lei ne'ebé mak iha atu sira bele
hasoru justisa. Se-se deit mak hetan rekomendasaun atu ba hasoru
tribunal iha direito atu defende sira nia a'an iha tribunal no
Fretilin sei la intervein ho prosesu hirak ne'e.
Kona-ba alegasaun distribuisaun kilat hodi arma eskuadraun da morte
ida atu oho ninia oponente polítku sira oinsá?
Alegasaun sira ne'e falsu. Rogerio Lobato nunka fo kilat ba eskuadraun
da morte ida atu oho ninia oponente polítku sira. Tribunal de Rekursu
konfirma ida ne'e klaru liu ona. Lobato fó kilat ba grupu sivíl ida
hodi fó apoiu ba polísia. Maibe Tribunal dehan katak problema maka nia
halo distribuisaun ne'e la tuir lei loloos.
Karik loos duni katak FRETILIN arma duni eskuadraun da morte ruma,
eantaun membru FRETILIN sira tuir loloos hetan liu protesaun no ladún
hetan terus. Maibe faktus hatudu katak membru FRETILIN sira mak lakon
bo'ot hosi sira nia uma no sasan, no hetan tolok no baku liuliu ema
seluk. Sr. Railos nia alegasaun ne'e kontra fali ninia hahalok. Nia
uza fali kilat sira ne'e hodi ataka F-FDTL ne'ebé la'ós partidáriu no
ema hotu hatene nunka kontra FRETILIN. Hanu'usá maka FRETILIN atu arma
fali eskuadraun da morte ida hodi ataka fali instituisaun ida ne'ebé
nia orgullu no hamutuk ho sé nia iha istória ida ne'ebé naruk tebes?
Importante mós atu hatete lolos fila-fali katak, Rogerio Lobato nunka
hetan julgamentu ida ne'ebé justu, tanba iha kedan primeira instánsia
mídia no mós líder nasionál no rai seluk rejionál balu nian, kondena
ona nia kedas. Lobato hetan tiha ona ninia sentensa molok nia tama iha
tribunál. NGO independente balu (ezemplu hanesan JSMP), konfrma katak
Rogerio Lobato nia julgamentu sai prosesu ida ne'ebé politiku.
Ami la promove Timor-oan sira ne'ebé hela iha rai-laran durante
períodu okupasaun iha tinan 24 nia laran ka hetan edukasaun hosi
Indonézia?
Ba FRETILIN, iha Timor-Leste iha de'it ema klase rua, ema ne'ebé
sidadaun Timor-Leste nian no sira ne'ebé la'ós sidadaun Timor-Leste
nian. Ami la fihir ba sira nia orijen, sira nia istória, sira nia
religiaun ka sira nia opsaun polítika. Sira hotu iha direitu ne'ebé
hanesan no mós responsabilidade ba ida seluk. Ami sei fó ami nia apoiu
tomak ba ema sira ne'ebé servisu atu avansa interese nasionál. Sarak
sira fó sira nia fuan no laran tomak ba Timor-Leste, sira sei hetan
oportunidade hotu-hotu atu hatudu sira nia méritu. Ita ne'e rai
ki'ik-oan ida ho rekursus humanus limitadu tebetebes. Ita tenke uza
ema hotuhotu ne'ebé ita iha.
Ema barak kritika ami katak ami halo diskriminasaun. Ami husu ba ema
hotu atu fihir didi'ak administrasaun públika ne'ebé ami hari'i no imi
sei haree katak diretores barak maka la'ós membru FRETILIN nian. Haree
ba estrutura no númeru ema, no bele kompara ida ne'e ho rai sira seluk
molok hatudu liman-fuan ba ami nia defeitu oioin. Importante tebetebes
ba ema hotuhotu atu fó tulun eduka ita nia povu, laos atu tau veneno
ba ita nia povu hodi defende interese pesoál deit. Politiku hotu-hotu
tenke ia responsabilidade no Ita nia povu iha direitu hetan lider
politikus ne'ebé diak.
Ami sei moris ho reseiu ba grupu armadu. Saida maka imi sei halo hodi
estabelese seguransa no re-estabelese fali lei ho orden?
Ida ne'e faktu ida katak ita nia povu sei moris iha sirkunstánsia sira
hanesan ne'e. Ita iha UN ho ISF iha ita nia rai-laran. Sira nia papél
maka atu fó seguransa bainhira ita sei reorganiza hela ita nia
instituisaun ba defeza no seguransa. Ba ema ne'ebé kaer
responsabilidade iha seguransa, sira tenke garante seguransa didi'ak
para povu bele iha konfiansa ba sira. Iha lei no orden, ita iha
separasaun de podér entre instituisaun estadu nian. Tribunál la'ós iha
Governu nia liman, nia hanesan órgaun independente ida. Prokuradór
jerál mós la'ós iha Governu nia liman. Ita laiha mekanizmu báziku,
maibé ita nia limitasaun maka iha ita nia kapasidade atu aplika lei ho
orden hodi fó servisu ida efetivu no efisiente ba ita nia povu. Iha
mós limitasaun sira seluk hanesan juíz ho advogadu kualifikadu, no
seluk-seluk tan. Ingrediente ida seluk ne'ebé lakon hela maka
enkorajamentu no ezemplu di'ak hosi ita nia lider sira rasik.
Solusaun ba problema sira ne'e presiza asaun konsertu ida no mós
kometimentu sériu. Ita presiza atu hetan meiu atu aliña ita nia
sistema judisiáriu ho ita nia instituisaun sira ne'ebé maka aplika
lei. Ita presiza iha kapasidade persuasiva no mós koersiva. Autoridade
governu nian tenke restaura fila fali no lei no orden tenke hamriik
fila fali.
----------------------------------------
Vote para a FRETILIN!
2007 Eleições Legislativas
"Defender a independência de Timor-Leste "
Junho 2007
Porque é que a Fretilin concordou em nomear José Ramos Horta para substituir Mari Alkatiri?
A nação estava em crise e na eminência de uma guerra civil se a Fretilin não concordasse com a exigência do Presidente de nomear José Ramos Horta como Primeiro-Ministro. Ele não foi a nossa primeira escolha - Estanislau Da Silva foi a nossa primeira escolha e Rui Araújo foi a nossa segunda escolha. Contudo, apesar de sob a Constituição, ser direito nosso, por sermos o partido com a maioria parlamentar, escolher o líder do governo, sabíamos que o Presidente não permitiria que nenhum deles se tornasse PM e que preferia José Ramos Horta.
Ramos Horta foi por isso um candidato de compromisso que foi escolhido para que pudéssemos ultrapassar o confronto e a crise com o Presidente. Ao mesmo tempo algumas pessoas diziam também que essa era a melhor maneira para resolver a crise. Podemos ver hoje qiue isso não foi o caso.
A nomeação de Ramos Horta como PM não resolveu nada e o país continua em crise, com muitas questões não resolvidas.
Estas incluem a necessidade de restaurar a segurança, a lei e a ordem, a questão dos peticionários, o falhanço em prender Reinado e Railos e o falhanço em criar as condições para os deslocados regressarem a casa.
Porque é que o povo deve votar na Fretilin?
P povo deve votar na Fretilin porque somos um partido que promove o primado da lei, o respeito pela Constituição e pelo desenvolvimento sustentável para o nosso país e para o nosso povo. Pomos sempre em primeiro lugar os interesses de Timor-Leste e acreditamos firmemente que são os Timorenses que se devem governar a si próprios e não os estrangeiros. Agora temos também a experiência dos primeiros cinco anos de governo donde podemos aprender a melhorar as vidas do povo.
Admitimos que os cinco primeiros anos de governo foram absorvidos pelo trabalho burocrático de criar os instrumentos necessários que pudessem servir como uma base para administrar democraticamente o país e angariar recursos. Como resultado o governo da FRETILIN não teve tempo suficiente para ir aos distritos encontrar-se com o povo e explicar as políticas do governo. Também não nos focámos o suficiente na juventude que é uma força inspiradora e criadora da sociedade e descurámos o apoio do povo de Timor-Leste. Pedimos desculpa destes erros e aprenderemos com eles.
Os cinco primeiros anos de governo foram difíceis porque a maioria do dinheiro do Orçamento vinha dos parceiros de desenvolvimento. Eles tinham uma grande influência nos tipos de investimento feitos e nas quantias investidas, e não nos permitiu gastar muito do nosso dinheiro excepto em prioridades chave como a saúde e a educação. Apenas para comparação, o nosso primeiro Orçamento foi de cerca de USD$85,000,000. Contudo, agora o país tem dinheiro para gastar por causa dos rendimentos dos recursos do petróleo que aumentou o Orçamento para USD$327,000,000. Um Orçamento maior permitirá que o governo faça muito mais.
Tomem o exemplo do fundo de desenvolvimento comunitário que for lançado recentemente pelo antigo Ministro da Agricultura e corrente Primeiro-Ministro Estanislau Da Silva. Sob o fundo de desenvolvimento comunitário cada Suco receberá $10,000 USD do governo para gastar em projectos comunitários. Há ainda um plano para gastar mais de US$ 100 milhões em capital de investimento que criará oportunidades de emprego para dezenas de milhares de Timorenses e melhorará substancialmente as nossas estradas, escolas, hospitais e outras instalações públicas.
Fizemos ainda bons progressos nas áreas da saúde e da agricultura. O país também não tem dívidas o que tem sido elogiado por instituições internacionais multi-laterais como o Fundo Monetário Internacional. Não ter nenhuma dívida significa que os Timorenses têm maior controlo sobre a sua economia.
Ainda, tem sido forte e firme o desenvolvimento desta nação considerando os desafios que enfrentámos na construção do país a partir do nada. O governo da FRETILIN tem também agora a experiência de cinco anos com o que pode aprender com mais eficácia e trazer melhorias reais às vidas dos Timorenses.
Porque é que o nosso povo está ainda pobre?
Levará muitos anos a erradicar a pobreza de Timor-Leste. Não é apenas uma questão de gastar o dinheiro do fundo do petróleo, mas de gastá-lo responsavelmente para que não sejamos forçados a pedir dinheiro emprestado em condições desfavoráveis. É importante lembrar que este dinheiro foi gerado por recursos não renováveis. Em resultado disso, parte do dinheiro precisa de ser investido em actividades que sejam sustentáveis e capazes de estimular a emergência de actividades económicas que substituam os fundos gerados por recursos não renováveis.
O plano da FRETILIN para erradicar a pobreza é tirado do Plano de Desenvolvimento Nacional que foi desenvolvido através de um amplo exercício de consulta à nação. O foco do Plano de Desenvolvimento Nacional é saúde, agricultura, educação e infra-estruturas. O Plano de Desenvolvimento Nacional providenciará desenvolvimento económico sustentável e o seu foco é dar capacidade aos Timorenses para cuidarem de si próprios e serem de se governar a si próprios.
Deve ser lembrado que os militares Indonésios destruíram a maioria das nossas infra-estruturas quando partiram em 1999. Também, durante a ocupação Indonésia, o governo Indonésio refreou-se activamente de dar aos Timorenses acesso a cargos de alto nível com autoridade de planeamento e de tomada de decisão. É verdade que alguns Timorenses estudaram no estrangeiro mas as oportunidades foram limitadas.
Parte da estratégia dos militares Indonésios foi prevenir que o nosso povo tivesse educação de grande qualidade para se afirmar nos seus próprios pés. O nosso programa económico, conforme está no nosso Plano de Desenvolvimento Nacional é erradicar a pobreza e ajudar os Timorense a governarem-se a si próprios.
Em 1975, a FRETILIN disse ao povo que um dia Timor-Leste seria independente e ninguém acreditou em nós. Dissemos também ao povo que isso não seria fácil e que demoraria. Muita gente disse-nos que isso não seria possível e que apenas sonhávamos com a independência.
Provámos que tinham errado.
A FRETILIN promete hoje que erradicaremos a pobreza e que traremos benefícios para o nosso povo, mas que o faremos de uma maneira sustentável e de modo que não comprometa a nossa independência económica e política. A FRETILIN tem o programa para erradicar a pobreza e começou a implementar esse programa e continuará a fazê-lo se for eleita outra vez.
Porque é que não passou mais tempo nos distritos?
Tentar construir uma nação a partir do zero é muito difícil e ocupou o tempo e os recursos do partido. É através do governo e do parlamento que a FRETILIN consegue implementar os seus programas e estes receberam a nossa atenção nos primeiros anos. Olhando agoira para trás, percebemos que devíamos ter passado mais tempo nos distritos informando o povo sobre o nosso programe e focando na educação política dos nossos membros, especialmente da geração mais jovem. O governo da FRETILIN como qualquer outra instituição e pessoa está também a aprender o seu papel e responsabilidades num Timor-Leste independente.
Se ganharmos ou não as eleições legislativas, o partido terá como prioridade disseminar a informação acerca do seu programa e fazer esforços maiores para dar educação política aos nossos membros.
Porque é que Mari Alkatiri não concorre a Primeiro-Ministro?
Mari Alkatiri não está a concorrer a Primeiro-Ministro porque acredita que o partido precisa de se reforçar, reestruturar e de uma liderança activa. Mari Alkatiri prometeu ainda que começará a promover uma nova geração de líderes. Isto pode ver-se na lista para as legislativas onde temos vários jovens membros nos lugares de cima.
Devemos mudar a Constituição?
A Constituição é uma das mais progressivas no mundo. Acreditamos que é uma Constituição muito boa, mas é preciso aumentar a educação cívica em relação com a Constituição para que os Timorenses compreendam como funcionam as instituições e também acerca dos seus direitos e responsabilidades como cidadãos.
O debate acerca de mudar a Constituição deve basear-se numa análise geral acerca da necessidade de responder ao interesse nacional e não aos interesses individuais ou de certos grupos. Na Constituição há uma provisão que autoriza o parlamento a efectuar a revisão após seis anos da sua entrada em efeito. É importante para nós reflectirmos sobre porque é que precisamos de mudar a Constituição e, em particular, que parte da constituição já não responde mais ao nosso interesse nacional.
Temos sempre de ter em mente que a Constituição é a referência para outras leis, dá a base sobre as quais outras leis no país são feitas e dá-nos o sentido de sermos um país independente. Matérias do dia-a-dia gerem-se através de leis e de decretos-leis, não pela Constituição.
Um dos problemas que o povo não entende é que a verdadeira instância da tomada de decisões é o Parlamento e o Governo, não o Presidente. Isto é diferente do sistema Indonésio onde quem tem todo o poder é o Presidente. A Constituição foi feita de uma maneira que evitasse a emergência de uma ditadura.
Porque é que a FRETILIN mudou a sua posição sobre a prossecução dos crimes de guerra cometidos entre 1975 e 1999? Significará isso que os crimes de guerra da FRETILIN neste período serão também processados?
A posição da FRETILIN foi sempre de processar quem tenha cometido crimes de guerra nesse período independentemente da sua afiliação política. É isto que o povo de Timor-Leste quer e não mudámos a nossa posição.
Aceitará a Fretilin os resultados se perder as eleições legislativas?
Sim, desde que as eleições decorram de acordo com a lei eleitoral não temos nenhuma razão para não aceitar o resultado das eleições. Subscrevemos o sistema democrático, a lógica é que nos obedeceremos aos mecanismos democráticos universais. Podemos contestar o processo mas não o resultado. Somos um partido que respeita o primado da lei e que quer promover a democracia em Timor-Leste.
Se tivermos quaisquer queixas acerca dos resultados das eleições lidaremos com elas através dos adequados canais institucionais e de acordo com a lei e processos adequados.
Que fará a FRETILIN se for para a oposição?
A FRETILIN acredita que seja qual for o resultado o partido ganhará.
É nossa preferência podermos governar o país para que possamos continuar o nosso programa progressivo para o desenvolvimento social e económico. Contudo, se formos para a oposição focar-nos-emos na reestruturação do partido e em nos tornarmos uma oposição eficaz e construtiva que promoverá os interesses de Timor-Leste não apenas os nossos interesses individuais ou de grupo. Usaremos ainda o nosso tempo na oposição para começar a promover uma nova geração de lideres que possam disputar as eleições de 2012.
É também importante para a democracia ter uma oposição eficaz.
Para o que é que estamos a votar numas eleições legislativas?
É muito importante para o povo votar na FRETILIN para que possamos formar o governo e continuar os nossos programas progressivos.
Nas eleições legislativas vota-se para um partido, não num indivíduo, que esteja melhor preparado para representar o povo no órgão supremo de fazer as leis, o Parlamento Nacional. O partido, ou a coligação de partidos que tiver a maioria de lugares no Parlamento Nacional pode formar governo e nomear o Primeiro-Ministro.
Tem de ser lembrado que a votação legislativa não é a votação para um indivíduo, mas para uma equipa de pessoas. A FRETILIN acredita que tem a melhor equipa para fazer o país andar para a frente, com a experiência e a sensatez da geração mais velha e o dinamismo e vontade da geração mais jovem. Reparem nalguns dos nossos líderes mais jovens que se estão a tornar mais proeminentes – gente como Aniceto Guterres, Cipriana Pereira, Arsénio Bano, Adalgiza Magno, José Reis, José Manuel Fernandes, Hernâni Coelho da Silva, apenas para mencionar alguns.
Alguns dos líderes dos partidos da oposição tentaram criar a percepção que a FRETILIN é apenas uma ou duas pessoas ao alvejarem os nossos líderes, contudo, sabemos da história que a FRETILIN tem sido sempre acerca do povo e para o povo e não acerca de nenhum indivíduo particular.
Porque é que Reinado e Railos não foram presos?
Reinado e Railos como outros recomendados para prossecução pelo relatório da ONU têm de ser presos e julgados de acordo com o primado da lei e processo adequado. Qualquer pessoa cuja prossecução seja recomendada tem o direito de se defender no tribunal e a FRETILIN não interferirá nesse processo.
O que há sobre alegações de distribuição de armas para armar um esquadrão de ataque para matar os seus opositores políticos?
As alegações são falsas. Rogério Lobato não armou um esquadrão de ataque para matar os seus opositores políticos e isto foi confirmado pela decisão do Tribunal de Recursos. Lobato armou civis para apoiar a polícia. O problema foi que não as armou de acordo com a lei.
Se fosse verdade que a FRETILIN tinha armado esquadrões de ataque os membros da FRETILIN teriam gozado de maior protecção e sofrido menos. O facto é que muitos membros da FRETILIN perderam as suas propriedades e foram abusados fisicamente e verbalmente. A alegação do Sr. Railos é contraditória com as suas acções. Ele usou as armas para atacar as F-FDTL que são forças armadas não partidárias e claramente não uma opositora da FRETILIN.
Como é que podia um esquadrão de ataque armado pela FRETILIN atacar instituições em que tem orgulho e com quem tem uma longa história?
É ainda importante lembrar que Lobato nunca iria ter um julgamento justo porque ele foi condenado em primeira instância pelos media e por várias figuras proeminentes nacionais e regionais. Na verdade, Lobato foi condenado antes de entrar no tribunal. O facto de o seu julgamento ter sido político foi confirmado por ONG’s independentes (um exemplo é JSMP).
Não estamos a promover Timorenses que estiveram no país durante todo o período dos 24 anos da ocupação ou que foram educados na Indonésia?
Para a FRETILIN há apenas duas classes de pessoas em Timor-Leste, nacionais Timorenses e não-nacionais Timorenses. Independentemente das suas origens, dos seus passados, das suas crenças e escolhas políticas têm os mesmos direitos e responsabilidades. Apoiamos os que trabalham para fazer avançar o nosso interesse nacional. Enquanto dedicarem as suas almas e mentes a Timor-Leste ser-lhes-á dada a oportunidade de mostrarem os seus méritos. Somos um pequeno país com recursos humanos muito limitados. Precisamos de dar bom uso ao que temos.
Muita gente critica-nos por discriminar. Pedimos que observem de mais perto o nosso serviço público e verão que muitos dos nossos directores nem sequer são membros da FRETILIN. Olhem para a estrutura e para os membros e comparem com outros países antes de apontarem defeitos. É importante para todos ajudar a educar o nosso povo e não envenenar o nosso povo em nome de ganhos individuais. Ser-se político exige responsabilidade e o povo Timorense merece políticos que sejam bons líderes.
Vivemos ainda com receio de gangs armados, o que é que vão fazer para criar segurança e re-estabelecer a lei e a ordem?
É uma realidade que o nosso povo ainda vive sob essas circunstâncias. Temos no país a ONU e a ISF cujo papel é providenciar segurança enquanto reorganizamos as nossas próprias instituições de defesa e de segurança. É necessário que os que têm responsabilidades na segurança que garantam que o povo tenha confiança neles. Em termos de lei e de ordem, temos uma separação de poder entre as instituições do Estado, sendo os tribunais e o procurador-geral independentes do Governo. Temos os mecanismos básicos, mas as nossas carências estão na capacidade de aplicar a lei e providenciar ao nosso povo um serviço de justiça efectivo e eficiente. Há muitas limitações, como juízes qualificados, advogados, etc.. Um outro ingrediente importante que falta é os nossos próprios líderes darem encorajamento e bons exemplos.
A resolução do problema exige acções concertadas e compromissos sérios. Precisamos de encontrar a maneira de alinhar o nosso sistema judiciário e as nossas instituições de aplicação da lei. Precisamos de ter capacidades de coesão e de persuasão. A autoridade do Governo precisa de ser restaurada e o primado da lei deve instalar-se.
Como irão facilitar o regresso das pessoas dos campos de deslocados para as suas casas?
O regresso dos deslocados está ligado com a restauração da segurança, da lei e da ordem. As pessoas não regressarão a casa enquanto não se sentirem seguras. A questão acerca da segurança foi discutida em cima. Se formos capazes de restaurar a segurança as pessoas nos campos de deslocados voltarão a casa. Além da questão da segurança também precisamos de pensar nas condições de vida para elas, uma vez que regressem a casa. Muitas perderam não apenas as suas propriedades mas também as suas fontes de rendimento. Esta é uma frente dupla a que precisamos de responder e um governo da FRETILIN é claro sobre o que tem intenção de fazer. A nossa abordagem não se focará apenas no regresso dessa gente a uma vida normal mas também na melhoria das suas vidas e em contribuir para reganhar a sua confiança para o primado da lei no nosso país. Encaramos com muita seriedade esta questão, e iremos fundo às raízes que estão na base deste problema. Não é apenas retórica política oportunista para ganhar as eleições.
Preparada pela FRETILIN Media para dar assistência aos jornalistas internacionais.
Media Release - FRETILIN vows to defend constitution and separation of powers
Vote for FRETILIN!
2007 Parliamentary Elections
"Defending Timor-Leste's independence"
Media release
24 June 2007
FRETILIN vows to defend constitution and separation of powers
FRETILIN today vowed to strongly defend the constitution of Timor
Leste (East Timor) against opposition parties' proposals to erode the
separation of powers between the parliament, the president, the
government and the judiciary.
FRETILIN President Francisco Guterres Lu Olo said separation of powers
was essential to prevent one group or person achieving dominance with
the ability to thwart the will of the electorate.
Lu Olo was responding to opposition parties' statements that they
would move to amend the constitution to give the president of the
republic more and wider executive powers.
"FRETILIN will oppose giving any more constitutional power to any one
group or constitutional body," Lu Olo said. "We want the balance and
distribution of power to stay as it is in the constitution. It
protects us all against the excesses of any one individual. I argued
strongly in favour of this when I was the presidential candidate and
continue to do so."
He said the separation of powers as currently defined provides
essential checks and balances necessary for a young democracy. "They
are the sort of checks and balances many countries would like to
have," Lu Olo said.
He said that the constitution had withstood its greatest test by being
able to provide guidelines to help Timor-Leste move from the political
and constitutional crisis which began in May 2006, to the point where
it has been able to hold two rounds of free and democratic
presidential elections and now the election to renew the mandates of
parliament and the government.
"Throughout the crisis, FRETILIN became the target of unconstitutional
attacks on its government and parliament by the former president.
However, we continued to defend the constitution and insisted that the
parliament and government could only be changed democratically and
constitutionally. We are proud of our stand in that we managed to
avoid our nation spiraling into the abyss of unconstitutional coups
where the constitution would have been trampled beyond recognition,"
added Lu Olo.
"The separation of powers entrenched in our constitution resulted in
each organ of the constitution seeking a compromise to move beyond the
crisis. This was more desirable, consensus-based and democratic than
having a sole powerful president or prime minister or even parliament
determining the outcome.
"We need to protect this proven mechanism. FRETILIN will strongly
resist any attempts by any party to erode these checks and balances,"
said Lu Olo.
Lu Olo said the independence of the judiciary also needs to be protected.
"The independence of judicial officers recently came under attack but
FRETILIN and civil society were able to spark public debate that
successfully repelled the attacks. The independence of the judiciary
has recently been strengthened by the reappointment of the Chief
Justice who has been widely applauded for his professionalism and
independence in the midst of the crisis.
"Our constitution was developed over a lengthy period of wide public
debate and discussion. All members of the Constituent Assembly signed
it into existence. The voters have a right to know if the parties
they are voting for will defend our constitution.
"I urge Timorese to vote for FRETILIN to protect our constitution. I
ask the other parties to let the voters know where they stand on this
issue. Do they stand for a system which distributes power and
includes participation in decision making, or do they want to
concentrate power in the hands of one person who can dictate their
will?" said Lu Olo.
For more information, please contact:
Jose Teixeira (+670) 728 7080
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
2007 Parliamentary Elections
"Defending Timor-Leste's independence"
Media release
24 June 2007
FRETILIN vows to defend constitution and separation of powers
FRETILIN today vowed to strongly defend the constitution of Timor
Leste (East Timor) against opposition parties' proposals to erode the
separation of powers between the parliament, the president, the
government and the judiciary.
FRETILIN President Francisco Guterres Lu Olo said separation of powers
was essential to prevent one group or person achieving dominance with
the ability to thwart the will of the electorate.
Lu Olo was responding to opposition parties' statements that they
would move to amend the constitution to give the president of the
republic more and wider executive powers.
"FRETILIN will oppose giving any more constitutional power to any one
group or constitutional body," Lu Olo said. "We want the balance and
distribution of power to stay as it is in the constitution. It
protects us all against the excesses of any one individual. I argued
strongly in favour of this when I was the presidential candidate and
continue to do so."
He said the separation of powers as currently defined provides
essential checks and balances necessary for a young democracy. "They
are the sort of checks and balances many countries would like to
have," Lu Olo said.
He said that the constitution had withstood its greatest test by being
able to provide guidelines to help Timor-Leste move from the political
and constitutional crisis which began in May 2006, to the point where
it has been able to hold two rounds of free and democratic
presidential elections and now the election to renew the mandates of
parliament and the government.
"Throughout the crisis, FRETILIN became the target of unconstitutional
attacks on its government and parliament by the former president.
However, we continued to defend the constitution and insisted that the
parliament and government could only be changed democratically and
constitutionally. We are proud of our stand in that we managed to
avoid our nation spiraling into the abyss of unconstitutional coups
where the constitution would have been trampled beyond recognition,"
added Lu Olo.
"The separation of powers entrenched in our constitution resulted in
each organ of the constitution seeking a compromise to move beyond the
crisis. This was more desirable, consensus-based and democratic than
having a sole powerful president or prime minister or even parliament
determining the outcome.
"We need to protect this proven mechanism. FRETILIN will strongly
resist any attempts by any party to erode these checks and balances,"
said Lu Olo.
Lu Olo said the independence of the judiciary also needs to be protected.
"The independence of judicial officers recently came under attack but
FRETILIN and civil society were able to spark public debate that
successfully repelled the attacks. The independence of the judiciary
has recently been strengthened by the reappointment of the Chief
Justice who has been widely applauded for his professionalism and
independence in the midst of the crisis.
"Our constitution was developed over a lengthy period of wide public
debate and discussion. All members of the Constituent Assembly signed
it into existence. The voters have a right to know if the parties
they are voting for will defend our constitution.
"I urge Timorese to vote for FRETILIN to protect our constitution. I
ask the other parties to let the voters know where they stand on this
issue. Do they stand for a system which distributes power and
includes participation in decision making, or do they want to
concentrate power in the hands of one person who can dictate their
will?" said Lu Olo.
For more information, please contact:
Jose Teixeira (+670) 728 7080
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
Comunicado de Imprensa - FRETILIN promete defender a constituição e a separação de poderes
Vote para FRETILIN!
ELeições Legislativas 2007
“Defendendo a Independência de Timor-Leste”
Comunicado de Imprensa
24 Junho 2007
FRETILIN promete defender a constituição e a separação de poderes
A FRETILIN prometeu hoje defender a constituição de Timor-LEste contra as propostas dos partidos da oposição para terminar com a separaçào de poderes entre o parlamento, o presidente, o governo e a justiça.
Francisco Guterres Lu Olo, Presidente da FRETILIN, disse que a separação de poderes é essencial para prevenir que uma grupo ou uma pessoa tenha o domínio com habilidades para ir contra a vontade do eleitorado.
Lu Olo estava a responder às declarações dos partidos da oposição que afirmam que eles irão mover-se para emendar a constituição de forma a que o Presidente da República tenha mais e maiores poderes executivos.
“A FRETILIN irá opor-se à atribuição de mais poderes constitucionais a qualquer grupo ou órgão constitucional,” afirmou Lu Olo. “Queremos que o equilíbrio e a distribuição de poderes mantenha-se come está na constituição. Protege-nos contra todos os execessos de qualquer indivíduo. Argumentei fortemente a favor deste ponto durante a minha campanha presidencial e continuarei a fazê-lo.”
Lu Olo disse que da forma que a separação de poderes está actualmente definida, providencia verificações e equilíbrios essenciais necessários para uma jovem democracia. “São do tipo de verificações e equilíbrios que muitos países gostariam de ter,” afirmou Lu Olo.
Lu Olo disse também que a constituição tem passado o seu maior teste ao ser capaz de oferecer guias para ajudar Timor-Leste a ultrapassar a crise política e constitucional que iniciou em Maio de 2006, ao ponto de ter sido capaz de realizar, de forma livre e democrática, duas voltas das eleições presidenciais e agora a eleição para renovar os mandatos do parlamento e do governo.
“Durante a crise, a FRETILIN tornou-se o alvo de ataques inconstitucionais ao seu governo e parlamento, pelo ex-Presidente. Contudo, continuamos a defender a constituição e insistimos para que o parlamento e o governo só possam ser mudados de forma democrática e constitucional. Estamos orgulhos da nossa posição, na qual gerimos de forma a evitar que a nossa nação caísse num abismo de golpes inconstitucionais, onde a constituição teria sido menosprezada,” acrescentou Lu Olo.
“A separação de poderes estabelecida na nossa constituição teve como resultado cada órgão da constituição procurou comprometer-se para ultrapassar a crise. Isto foi mais do que desejável, com base consensual e democrática, do que ter um presidente ou primeiro ministro com todos os poderes, ou até mesmo um parlamento, a determinar o resultado.
“Precisamos proteger este mecanismo. A FRETILIN irá resistir fortemente a qualquer tentativa de qualquer partido para terminar com estas verificações e equilíbrios,”
disse Lu Olo.
Lu Olo afirmou que a independência da justiça tem que ser também protegida.
“A independência dos oficiais de justiça este recente sob ataque, mas a FRETILIN e a sociedade civil foram capazes de brilhar num debate público que repelou com sucesso os ataques. A independência da justiça foi recentemente reforçada com a re-nomeação do Chefe da Justiça, que tem sido aplaudido pelo seu profissionalismo e independência durante a crise.
“A nossa constituição foi desenvolvida durante um longo período de debate público. Todos os membros da Assembleia Constituinte assinaram pela sua exist6encia. O eleitorado tem o direito de saber se os partidos por quem votam irão defender a nossa constituição ou não.
“Eu apelo aos Timorenses para que votem pela FRETILIN para proteger a nossa constituição. Eu peço aos outros partidos para que declarem publicamente a sua posição em relação a este assunto. Será que eles defendem um sistema que distribui poderes e inclui a participação na toma de decisões, ou eles defendem a concetração de poderes nas mãos de uma pessoa que pode ditar a sua vontade?” disse Lu Olo.
Para mais informações, contacte:
Jose Teixeira (+670) 728 7080
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
ELeições Legislativas 2007
“Defendendo a Independência de Timor-Leste”
Comunicado de Imprensa
24 Junho 2007
FRETILIN promete defender a constituição e a separação de poderes
A FRETILIN prometeu hoje defender a constituição de Timor-LEste contra as propostas dos partidos da oposição para terminar com a separaçào de poderes entre o parlamento, o presidente, o governo e a justiça.
Francisco Guterres Lu Olo, Presidente da FRETILIN, disse que a separação de poderes é essencial para prevenir que uma grupo ou uma pessoa tenha o domínio com habilidades para ir contra a vontade do eleitorado.
Lu Olo estava a responder às declarações dos partidos da oposição que afirmam que eles irão mover-se para emendar a constituição de forma a que o Presidente da República tenha mais e maiores poderes executivos.
“A FRETILIN irá opor-se à atribuição de mais poderes constitucionais a qualquer grupo ou órgão constitucional,” afirmou Lu Olo. “Queremos que o equilíbrio e a distribuição de poderes mantenha-se come está na constituição. Protege-nos contra todos os execessos de qualquer indivíduo. Argumentei fortemente a favor deste ponto durante a minha campanha presidencial e continuarei a fazê-lo.”
Lu Olo disse que da forma que a separação de poderes está actualmente definida, providencia verificações e equilíbrios essenciais necessários para uma jovem democracia. “São do tipo de verificações e equilíbrios que muitos países gostariam de ter,” afirmou Lu Olo.
Lu Olo disse também que a constituição tem passado o seu maior teste ao ser capaz de oferecer guias para ajudar Timor-Leste a ultrapassar a crise política e constitucional que iniciou em Maio de 2006, ao ponto de ter sido capaz de realizar, de forma livre e democrática, duas voltas das eleições presidenciais e agora a eleição para renovar os mandatos do parlamento e do governo.
“Durante a crise, a FRETILIN tornou-se o alvo de ataques inconstitucionais ao seu governo e parlamento, pelo ex-Presidente. Contudo, continuamos a defender a constituição e insistimos para que o parlamento e o governo só possam ser mudados de forma democrática e constitucional. Estamos orgulhos da nossa posição, na qual gerimos de forma a evitar que a nossa nação caísse num abismo de golpes inconstitucionais, onde a constituição teria sido menosprezada,” acrescentou Lu Olo.
“A separação de poderes estabelecida na nossa constituição teve como resultado cada órgão da constituição procurou comprometer-se para ultrapassar a crise. Isto foi mais do que desejável, com base consensual e democrática, do que ter um presidente ou primeiro ministro com todos os poderes, ou até mesmo um parlamento, a determinar o resultado.
“Precisamos proteger este mecanismo. A FRETILIN irá resistir fortemente a qualquer tentativa de qualquer partido para terminar com estas verificações e equilíbrios,”
disse Lu Olo.
Lu Olo afirmou que a independência da justiça tem que ser também protegida.
“A independência dos oficiais de justiça este recente sob ataque, mas a FRETILIN e a sociedade civil foram capazes de brilhar num debate público que repelou com sucesso os ataques. A independência da justiça foi recentemente reforçada com a re-nomeação do Chefe da Justiça, que tem sido aplaudido pelo seu profissionalismo e independência durante a crise.
“A nossa constituição foi desenvolvida durante um longo período de debate público. Todos os membros da Assembleia Constituinte assinaram pela sua exist6encia. O eleitorado tem o direito de saber se os partidos por quem votam irão defender a nossa constituição ou não.
“Eu apelo aos Timorenses para que votem pela FRETILIN para proteger a nossa constituição. Eu peço aos outros partidos para que declarem publicamente a sua posição em relação a este assunto. Será que eles defendem um sistema que distribui poderes e inclui a participação na toma de decisões, ou eles defendem a concetração de poderes nas mãos de uma pessoa que pode ditar a sua vontade?” disse Lu Olo.
Para mais informações, contacte:
Jose Teixeira (+670) 728 7080
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
Media Release - FRETILIN advances women's participation in politics
Vote for FRETILIN!
2007 Parliamentary Elections
"Defending Timor-Leste's independence"
Media release
23 June 2007
FRETILIN advances women's participation in politics
The FRETILIN government has overcome enormous barriers to help women
in Timor-Leste (East Timor) achieve greater participation in political
life.
"Representation of women in the Timor-Leste parliament is among the
highest in the world, despite very low education levels," said Ana
Pessoa Minister for State Administration and a FRETILIN parliamentary
candidate.
"It was FRETILIN who argued strongly for the inclusion of a specific
clause in the Constitution to guarantee equality," she said.
Ms Pessoa said, "FRETILIN has worked to build a legislative framework
to fulfil the constitutional commitment to equality since taking
government in 2002."
Ms Pessoa is a former provincial judge in Mozambique and an
experienced civil law jurist. She has wide experience in legal issues
concerning women's and children's rights and had extensive input into
the drafting of Timor-Leste's Constitution.
"It was FRETILIN that ensured women were well represented in the
Constitutional Assembly and the first parliament by having 27% female
representation it is first parliamentary list. This has resulted in
the representation of women in the East Timorese parliament being
amongst the highest in the world, including the first world. In the
forthcoming election 22 of our candidates are women when the minimum
requirement is 16.
"The electoral laws developed by my Ministry require all parties to
ensure one in four candidates for parliamentary elections are women.
If given another term in office FRETILIN will work towards improving
on this ratio. My Ministry was also responsible for the local suco
(administrative level) council legislation which included a
requirement that two women representatives and a representative of
young women be present in each suco council."
Ms Pessoa said FRETILIN has also promoted women to senior positions in
government.
"Currently women hold senior positions in the Council of Ministers,
including the Minister and Vice Minister of Planning and Finance, the
Minister and one of the Vice Ministers of Education and Culture, the
Vice Minister of Foreign Affairs and Cooperation, the Minister of
Public Works and myself, as Minister for State Administration.
"We also appointed women to senior positions in the civil service. The
Permanent Secretary of Agriculture for example, is a woman. We
established an Office for the Promotion of Equality inside the Prime
Minister's Office and each Ministry has a focal point for gender
issues. These are some of the practical expressions of the FRETILIN
government's commitment to developing a modern society in which women
are treated as equals and with respect.
"I believe FRETILIN has been able to sustain women's rights as a
priority issue in our party because almost 50% of our members on the
National Political Commission and almost 30% of members on the Central
Committee are women. The National Political Commission and the
Central Committee are the highest decision -making organs within
FRETILIN.
"These legal and administrative measures are just part of the process
to improve the overall status of women. In a country with very low
education levels, and where 52% of women are illiterate, there are
huge barriers to women's equal participation in the economic, social
and political life of the nation." said Ms Pessoa.
For more information, please contact:
Ana Pessoa (+670) 728 7080 or send an email to fretilin.media@gmail.com
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com
2007 Parliamentary Elections
"Defending Timor-Leste's independence"
Media release
23 June 2007
FRETILIN advances women's participation in politics
The FRETILIN government has overcome enormous barriers to help women
in Timor-Leste (East Timor) achieve greater participation in political
life.
"Representation of women in the Timor-Leste parliament is among the
highest in the world, despite very low education levels," said Ana
Pessoa Minister for State Administration and a FRETILIN parliamentary
candidate.
"It was FRETILIN who argued strongly for the inclusion of a specific
clause in the Constitution to guarantee equality," she said.
Ms Pessoa said, "FRETILIN has worked to build a legislative framework
to fulfil the constitutional commitment to equality since taking
government in 2002."
Ms Pessoa is a former provincial judge in Mozambique and an
experienced civil law jurist. She has wide experience in legal issues
concerning women's and children's rights and had extensive input into
the drafting of Timor-Leste's Constitution.
"It was FRETILIN that ensured women were well represented in the
Constitutional Assembly and the first parliament by having 27% female
representation it is first parliamentary list. This has resulted in
the representation of women in the East Timorese parliament being
amongst the highest in the world, including the first world. In the
forthcoming election 22 of our candidates are women when the minimum
requirement is 16.
"The electoral laws developed by my Ministry require all parties to
ensure one in four candidates for parliamentary elections are women.
If given another term in office FRETILIN will work towards improving
on this ratio. My Ministry was also responsible for the local suco
(administrative level) council legislation which included a
requirement that two women representatives and a representative of
young women be present in each suco council."
Ms Pessoa said FRETILIN has also promoted women to senior positions in
government.
"Currently women hold senior positions in the Council of Ministers,
including the Minister and Vice Minister of Planning and Finance, the
Minister and one of the Vice Ministers of Education and Culture, the
Vice Minister of Foreign Affairs and Cooperation, the Minister of
Public Works and myself, as Minister for State Administration.
"We also appointed women to senior positions in the civil service. The
Permanent Secretary of Agriculture for example, is a woman. We
established an Office for the Promotion of Equality inside the Prime
Minister's Office and each Ministry has a focal point for gender
issues. These are some of the practical expressions of the FRETILIN
government's commitment to developing a modern society in which women
are treated as equals and with respect.
"I believe FRETILIN has been able to sustain women's rights as a
priority issue in our party because almost 50% of our members on the
National Political Commission and almost 30% of members on the Central
Committee are women. The National Political Commission and the
Central Committee are the highest decision -making organs within
FRETILIN.
"These legal and administrative measures are just part of the process
to improve the overall status of women. In a country with very low
education levels, and where 52% of women are illiterate, there are
huge barriers to women's equal participation in the economic, social
and political life of the nation." said Ms Pessoa.
For more information, please contact:
Ana Pessoa (+670) 728 7080 or send an email to fretilin.media@gmail.com
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com
Comunicado de Imprensa - FRETILIN promove a participação da Mulher na política
Vote para FRETILIN!
Eleições Legislativas 2007
“Defendendo a Independência de Timor-Leste”
Comunicado de Imprensa
24 Junho 2007
FRETILIN promove a participação da Mulher na política
O Governo da FRETILIN tem enfrentado enormes barreiras para ajudar as mulheres de Timor-Leste a alcançarem grande participação na vida política.
“A representatividade das mulheres no Parlamento Nacional de Timor-Leste é dos mais altos do mundo, apesar dos níveis de educação srem tão baixos,” disse Ana Pessoa, Ministra da Administração Estatal e candidata parlamentar da FRETILIN.
“Foi a FRETILIN quem argumentou de frtemente para a inclusão de uma clausa específica na Constituição, de forma a garantir a igualdade,” disse Ana Pessoa.
Ana Pessoa afirmou, “Desde que formou o governo em 2002, a FRETILIN tem trabalhado para construir uma estrutura legislativa para cumprir com o compromisso consitucional de igualdade.”
Ana Pessoa foi juíza provincial em Moçambique e é uma jurista com experiência na área de lei ceivil. Tem vasta experiencia em relação a assuntos jurídicos relacionados com os direitos das mulheres e das crianças e contribuiu de forma extensiva na elaboraçào da Constituição de Timor-Leste.
“Foi a FRETILIN que assegurou que as mulheres estivessem bem representada na Assembleia Constituinte e no primeiro parlamento, tendo 27% de representividade feminina na sua primeira lista parlamentar. Isto teve como resultado que a representativade feminina no parlamento timorense seja uma das maiores do mundo. Para as próximas eleições, 22 dos nossos candidatos são mulheres, quando o número mínimo exigido é de 16.
“As leis eleitorais elaboradas pelo meu Ministério exigem que todos os partidos tenham uma mulher por cada quatro candidatos parlamentares. A FRETILIN está a trabalhar apra melhorar este número. O meu ministério foi também responsável pela legislação do conselho de suco, que incluiu uma exigência de que duas representantes das mulheres e uma representante da juventude feminina fa,cam parte de cada conselho de suco.”
Ana Pessoa disse que a FRETILIN tem também promovido as participação de mulhres em posições elevadas no Governo.
“Actualmente, mulheres têm posições séniores no Conselho de Ministros, incluindo a Ministra e a Vice-Ministra do Plano e das Finanças, a Ministra e uma Vice-Ministra da Educação e Cultura, a Vice-Ministra dos Negócios Estrangeiros e Cooperação, a Ministra das Obras Públicas e eu própria, como Ministra da Administração Estatal.
“Também nomeamos mulheres para posições séniores nos serviços públicos. A Secretia Permanente do Ministério da Agricultura, por exemplo, é uma mulher. Estabelecemos um Gabinete para a Promoção da Igualdade como parte do Gabinete do Primeiro-Ministro, e cada Ministério tem um foacal point para assuntos relacionados com génro. Estas são algumas das expressões práticas do compromisso do governo da FRETILIN para o desenvolvimento de uma sociedade moderna, na qual a mulher e tratada da mesma forma e com respeito.
“Acredito que a FRETILIN tem sido capaz de apoiar os direitos da mulher como um assunto prioritário do nosso partido, porque quase 50% dos nossos membros da Comissão Política Nacional e quase 30% dos membros do Comité Central são mulheres. A Comissão Política Nacional e o Comité Central são os órgãos máximos de tomada de decisões na FRETILIN.
“Estas medidas jurídicas e administrativas são apenas parte do processo para melhorar o estuto geral da mulher. Num país com muito baixos níveis de educa,ão, e onde 52% das mulheres são analfabetas, existem enormes barreiras para a participação equitativa da mulher na vida económica, social, e política da nação.” Disse Ana Pessoa.
Para mais informações, contacte
(+670) 728 7080
fretilin.media@gmail.com
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com
Eleições Legislativas 2007
“Defendendo a Independência de Timor-Leste”
Comunicado de Imprensa
24 Junho 2007
FRETILIN promove a participação da Mulher na política
O Governo da FRETILIN tem enfrentado enormes barreiras para ajudar as mulheres de Timor-Leste a alcançarem grande participação na vida política.
“A representatividade das mulheres no Parlamento Nacional de Timor-Leste é dos mais altos do mundo, apesar dos níveis de educação srem tão baixos,” disse Ana Pessoa, Ministra da Administração Estatal e candidata parlamentar da FRETILIN.
“Foi a FRETILIN quem argumentou de frtemente para a inclusão de uma clausa específica na Constituição, de forma a garantir a igualdade,” disse Ana Pessoa.
Ana Pessoa afirmou, “Desde que formou o governo em 2002, a FRETILIN tem trabalhado para construir uma estrutura legislativa para cumprir com o compromisso consitucional de igualdade.”
Ana Pessoa foi juíza provincial em Moçambique e é uma jurista com experiência na área de lei ceivil. Tem vasta experiencia em relação a assuntos jurídicos relacionados com os direitos das mulheres e das crianças e contribuiu de forma extensiva na elaboraçào da Constituição de Timor-Leste.
“Foi a FRETILIN que assegurou que as mulheres estivessem bem representada na Assembleia Constituinte e no primeiro parlamento, tendo 27% de representividade feminina na sua primeira lista parlamentar. Isto teve como resultado que a representativade feminina no parlamento timorense seja uma das maiores do mundo. Para as próximas eleições, 22 dos nossos candidatos são mulheres, quando o número mínimo exigido é de 16.
“As leis eleitorais elaboradas pelo meu Ministério exigem que todos os partidos tenham uma mulher por cada quatro candidatos parlamentares. A FRETILIN está a trabalhar apra melhorar este número. O meu ministério foi também responsável pela legislação do conselho de suco, que incluiu uma exigência de que duas representantes das mulheres e uma representante da juventude feminina fa,cam parte de cada conselho de suco.”
Ana Pessoa disse que a FRETILIN tem também promovido as participação de mulhres em posições elevadas no Governo.
“Actualmente, mulheres têm posições séniores no Conselho de Ministros, incluindo a Ministra e a Vice-Ministra do Plano e das Finanças, a Ministra e uma Vice-Ministra da Educação e Cultura, a Vice-Ministra dos Negócios Estrangeiros e Cooperação, a Ministra das Obras Públicas e eu própria, como Ministra da Administração Estatal.
“Também nomeamos mulheres para posições séniores nos serviços públicos. A Secretia Permanente do Ministério da Agricultura, por exemplo, é uma mulher. Estabelecemos um Gabinete para a Promoção da Igualdade como parte do Gabinete do Primeiro-Ministro, e cada Ministério tem um foacal point para assuntos relacionados com génro. Estas são algumas das expressões práticas do compromisso do governo da FRETILIN para o desenvolvimento de uma sociedade moderna, na qual a mulher e tratada da mesma forma e com respeito.
“Acredito que a FRETILIN tem sido capaz de apoiar os direitos da mulher como um assunto prioritário do nosso partido, porque quase 50% dos nossos membros da Comissão Política Nacional e quase 30% dos membros do Comité Central são mulheres. A Comissão Política Nacional e o Comité Central são os órgãos máximos de tomada de decisões na FRETILIN.
“Estas medidas jurídicas e administrativas são apenas parte do processo para melhorar o estuto geral da mulher. Num país com muito baixos níveis de educa,ão, e onde 52% das mulheres são analfabetas, existem enormes barreiras para a participação equitativa da mulher na vida económica, social, e política da nação.” Disse Ana Pessoa.
Para mais informações, contacte
(+670) 728 7080
fretilin.media@gmail.com
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com
Komunikadu Imprensa - Ho FRETILIN feto sira nia partisipasaun polítika aumenta ba bei'beik
Vota ba FRETILIN!
Eleisaun Parlamentár 2007
"Defende indpendensia Timor-Leste nian"
Komunikadu de Imprensa
24 Junu 2007
Ho FRETILIN feto sira nia partisipasaun polítika aumenta ba bei'beik
Governu FRETILIN hakat difikuldades bo'ot tebes hodi aumenta feto
timor oan sira nia partisipasaun iha vida politika.
"Feto timor oan ninia nível edukasaun badak , maibé, reprezentasaun
feto timor nian iha Parlamentu a'as liu rai barak nian," dehan Ana
Pessoa, Ministra Administrasaun Estatal no kandidatu ba deputada iha
lista FRETILIN nian.
"FRETILIN mak exize ba inklui kondisaun espesífika iha Konstituisaun
hodi garante igualdade jéneru katak mane ho feto iha direitu hanesan,"
Pessoa hatete.
Sra. Pessoa hatete, "Hosi kedas 2002 mak Governu FRETILIN halao
servisu ba harii sistema lejislativu ida ké haktuir ezijénsia iha
Konstituisaun kona ba igualdade."
Sra Pessoa, horiuluk servisu hanesan juiz provinsial iha Moçambique no
iha experiénsia barak núdar jurista ba lei sivil. Nia iha experiénsia
makás kona ba asuntus legais direitu feto no labarik nian no fó
kontribuisaun barak ba ekipa nebé hakerek Konstituisaun Timor-Leste
nian.
"FRETILIN mak exize katak feto sira tenke iha reprezentasan makás,
ne'e duni, iha lista FRETILIN nian, feto sira iha reprezentasaun 27%
iha Asembleia Konstituinte no primeiru Parlamentu Nasional. Tamba
ne'e, feto sira ninia partisipasaun iha Parlamentu Timor-Leste nian,
a'as liu rai barak nian, liu mo'os rai balu ké dezenvolvidu liu
Timor-Leste. Iha eleisaun tuir mai, FRETILIN iha kandidatu feto
hamutuk 22, liu minimu 16, ne'ebé lei ezije ba total 65 kadeiras".
"Hau nia Ministériu mak halo lei eleitoral no ezije ba partidu
ida-idak katak iha grupu kandidatus hat-hat, kandidatu ida tenke
feto. Karik Partidu FRETILIN manan, ami sei servisu atu aumenta liu
tan partisipasaun feto nian. Hau nia Ministériu mak ezije iha
lejislasaun ba administrasaun sukus nian katak konsellu suku ida-idak
tenke iha feto rua no feto klosan ida.
Sra. Pessoa dehan FRETILIN mos promove feto ba okupa pozisaun senior
iha governu.
"Oras nee feto sira hetan posizaun a'as iha Konsellu de Ministrus,
hanesan Ministra no Vise Ministra Planu no Finansas, Ministra no Vise
Ministra ba Edukasaun no Kultura, Vise Ministra Negósius Estranjeirus
no Kooperasaun, Ministra Obras Públikas, no hau rasik, Ministra
Administrasaun Estatal.
"Ami mos nomeia feto ba pozisaun senior iha funsionalismu públiku.
Ezemplu ida mak Sekretária Permanente Ministériu Agrikultura Florestas
no Peskas nian. Ami harii ona Gabinete Promosaun Igualdade Jéneru iha
Gabinete Primeiru Ministru no Ministeriu ida-idak iha reprezentante
ida ba asuntus jéneru nian. Nee mak ezemplu balu ne'ebé hatudu katak
governu FRETILIN hakás a'an duni atu dezenvolve sosiedade modernu
ne'ebé feto sira iha direitu hanesan mane sira no hetan respeitu.
"Hau fiar katak FRETILIN bele tanen nafatin direitu feto sira nian
hanesan prioridade bo'ot tamba estruturas partidu nian, Komisaun
Polítika Nasional quazi 50% membrus mak feto no Komité Sentral, quazi
30% membrus mak feto. Komisaun no Komité mak órgaun FRETILIN nian
ne'ebé iha nivel a'as liu ba foti desizaun partidu nian.
Pessoa haktuir, "Medidas legais no administrativas sira ne'e halo
parte prosesu ba hadia situasaun feto sira nian. Iha rai ida ke nível
edukasaun badak, nebé 52% feto sira la hatene le no hakerek, buat sira
ne'e hotu harii difikuldades ba feto sira nia partisipasaun iha vida
ekonómika, sosial no politika iha ita nia nasaun laran".
Ba hetan tan informasaun, favour kontatu:
Ana Pessoa (+670) 728 7080 ka haruka email ba fretilin.media@gmail.com
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com
Eleisaun Parlamentár 2007
"Defende indpendensia Timor-Leste nian"
Komunikadu de Imprensa
24 Junu 2007
Ho FRETILIN feto sira nia partisipasaun polítika aumenta ba bei'beik
Governu FRETILIN hakat difikuldades bo'ot tebes hodi aumenta feto
timor oan sira nia partisipasaun iha vida politika.
"Feto timor oan ninia nível edukasaun badak , maibé, reprezentasaun
feto timor nian iha Parlamentu a'as liu rai barak nian," dehan Ana
Pessoa, Ministra Administrasaun Estatal no kandidatu ba deputada iha
lista FRETILIN nian.
"FRETILIN mak exize ba inklui kondisaun espesífika iha Konstituisaun
hodi garante igualdade jéneru katak mane ho feto iha direitu hanesan,"
Pessoa hatete.
Sra. Pessoa hatete, "Hosi kedas 2002 mak Governu FRETILIN halao
servisu ba harii sistema lejislativu ida ké haktuir ezijénsia iha
Konstituisaun kona ba igualdade."
Sra Pessoa, horiuluk servisu hanesan juiz provinsial iha Moçambique no
iha experiénsia barak núdar jurista ba lei sivil. Nia iha experiénsia
makás kona ba asuntus legais direitu feto no labarik nian no fó
kontribuisaun barak ba ekipa nebé hakerek Konstituisaun Timor-Leste
nian.
"FRETILIN mak exize katak feto sira tenke iha reprezentasan makás,
ne'e duni, iha lista FRETILIN nian, feto sira iha reprezentasaun 27%
iha Asembleia Konstituinte no primeiru Parlamentu Nasional. Tamba
ne'e, feto sira ninia partisipasaun iha Parlamentu Timor-Leste nian,
a'as liu rai barak nian, liu mo'os rai balu ké dezenvolvidu liu
Timor-Leste. Iha eleisaun tuir mai, FRETILIN iha kandidatu feto
hamutuk 22, liu minimu 16, ne'ebé lei ezije ba total 65 kadeiras".
"Hau nia Ministériu mak halo lei eleitoral no ezije ba partidu
ida-idak katak iha grupu kandidatus hat-hat, kandidatu ida tenke
feto. Karik Partidu FRETILIN manan, ami sei servisu atu aumenta liu
tan partisipasaun feto nian. Hau nia Ministériu mak ezije iha
lejislasaun ba administrasaun sukus nian katak konsellu suku ida-idak
tenke iha feto rua no feto klosan ida.
Sra. Pessoa dehan FRETILIN mos promove feto ba okupa pozisaun senior
iha governu.
"Oras nee feto sira hetan posizaun a'as iha Konsellu de Ministrus,
hanesan Ministra no Vise Ministra Planu no Finansas, Ministra no Vise
Ministra ba Edukasaun no Kultura, Vise Ministra Negósius Estranjeirus
no Kooperasaun, Ministra Obras Públikas, no hau rasik, Ministra
Administrasaun Estatal.
"Ami mos nomeia feto ba pozisaun senior iha funsionalismu públiku.
Ezemplu ida mak Sekretária Permanente Ministériu Agrikultura Florestas
no Peskas nian. Ami harii ona Gabinete Promosaun Igualdade Jéneru iha
Gabinete Primeiru Ministru no Ministeriu ida-idak iha reprezentante
ida ba asuntus jéneru nian. Nee mak ezemplu balu ne'ebé hatudu katak
governu FRETILIN hakás a'an duni atu dezenvolve sosiedade modernu
ne'ebé feto sira iha direitu hanesan mane sira no hetan respeitu.
"Hau fiar katak FRETILIN bele tanen nafatin direitu feto sira nian
hanesan prioridade bo'ot tamba estruturas partidu nian, Komisaun
Polítika Nasional quazi 50% membrus mak feto no Komité Sentral, quazi
30% membrus mak feto. Komisaun no Komité mak órgaun FRETILIN nian
ne'ebé iha nivel a'as liu ba foti desizaun partidu nian.
Pessoa haktuir, "Medidas legais no administrativas sira ne'e halo
parte prosesu ba hadia situasaun feto sira nian. Iha rai ida ke nível
edukasaun badak, nebé 52% feto sira la hatene le no hakerek, buat sira
ne'e hotu harii difikuldades ba feto sira nia partisipasaun iha vida
ekonómika, sosial no politika iha ita nia nasaun laran".
Ba hetan tan informasaun, favour kontatu:
Ana Pessoa (+670) 728 7080 ka haruka email ba fretilin.media@gmail.com
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com
Media Release - Literacy and primary health care campaigns vital for women
Vote for FRETILIN!
2007 Parliamentary Elections
"Defending Timor-Leste's independence"
Media release
24 June 2007
Literacy and primary health care campaigns vital for women
Campaigns to promote literacy and primary health care in Timor -Leste
(East Timor) are vital elements of the FRETILIN government's drive for
greater female participation in the economic, social and political
life of the nation, according to FRETILIN parliamentary candidate and
current Vice Minister for Education and Culture, Ilda da Conceicao.
Ms da Conceicao, a former a guerrilla fighter and organiser of the
Popular Organisation for Timorese Women (OPMT) continued:
"This is why FRETILIN will fund scholarships and incentive payments to
assist women and young girls to complete their education from primary
school all the way to tertiary institutions," she said.
"Women are one of the three main groups we are targeting in our
National Literacy Campaign, not only as participants but also as
literacy tutors. It is well known that when women learn to read and
write there is a big improvement in their confidence and they are more
likely to assert themselves politically and economically.
"Improvements in literacy also reduce infant mortality and improve the
overall health of women and children."
Ms da Conceicao said the FRETILIN government has also focused primary
health care on improving the health of mothers and children and
improving reproductive health practices.
"Timor-Leste has the highest fertility rate in the world –7.8 children
per woman of child bearing age – and between 42- 80 per 10,000 women
die giving birth. A combination of primary health care and education
can help reduce these figures."
She acknowledged that FRETILIN still has more to do to promote women's rights.
"Some of our opponents have criticised FRETILIN for not passing
domestic violence legislation. However, we are preparing this
legislation to include in the new penal code, which is a long and
difficult process. Timor-Leste has a developing justice sector and its
inability to deal effectively with domestic violence is a legacy of
this.
"FRETILIN knows better than any party that women are the victims of
war, and that violence against women continues when the conflict
stops.
"FRETILIN has promoted women's rights and gender equality since its
formation in 1974. It pioneered the women's rights movement in
Timor-Leste and established OPMT in 1975, the first Timorese women's
organisation," she said. "FRETILIN promoted women's rights during the
resistance and the struggle continues up to the present. The FRETILIN
government set up the vulnerable persons unit in the PNTL (police
force) which combats crime against women and children.
"We must all redouble our efforts to change community attitudes. It is
the duty of men to work together with women on this. We call on all
political parties to make a commitment to campaign against violence
against women. We must demand the highest standards of our own
political leaders, who must set an example."
For more information, please contact:
Ana Pessoa (+670) 723 0014 or send an email to fretilin.media@gmail.com
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
2007 Parliamentary Elections
"Defending Timor-Leste's independence"
Media release
24 June 2007
Literacy and primary health care campaigns vital for women
Campaigns to promote literacy and primary health care in Timor -Leste
(East Timor) are vital elements of the FRETILIN government's drive for
greater female participation in the economic, social and political
life of the nation, according to FRETILIN parliamentary candidate and
current Vice Minister for Education and Culture, Ilda da Conceicao.
Ms da Conceicao, a former a guerrilla fighter and organiser of the
Popular Organisation for Timorese Women (OPMT) continued:
"This is why FRETILIN will fund scholarships and incentive payments to
assist women and young girls to complete their education from primary
school all the way to tertiary institutions," she said.
"Women are one of the three main groups we are targeting in our
National Literacy Campaign, not only as participants but also as
literacy tutors. It is well known that when women learn to read and
write there is a big improvement in their confidence and they are more
likely to assert themselves politically and economically.
"Improvements in literacy also reduce infant mortality and improve the
overall health of women and children."
Ms da Conceicao said the FRETILIN government has also focused primary
health care on improving the health of mothers and children and
improving reproductive health practices.
"Timor-Leste has the highest fertility rate in the world –7.8 children
per woman of child bearing age – and between 42- 80 per 10,000 women
die giving birth. A combination of primary health care and education
can help reduce these figures."
She acknowledged that FRETILIN still has more to do to promote women's rights.
"Some of our opponents have criticised FRETILIN for not passing
domestic violence legislation. However, we are preparing this
legislation to include in the new penal code, which is a long and
difficult process. Timor-Leste has a developing justice sector and its
inability to deal effectively with domestic violence is a legacy of
this.
"FRETILIN knows better than any party that women are the victims of
war, and that violence against women continues when the conflict
stops.
"FRETILIN has promoted women's rights and gender equality since its
formation in 1974. It pioneered the women's rights movement in
Timor-Leste and established OPMT in 1975, the first Timorese women's
organisation," she said. "FRETILIN promoted women's rights during the
resistance and the struggle continues up to the present. The FRETILIN
government set up the vulnerable persons unit in the PNTL (police
force) which combats crime against women and children.
"We must all redouble our efforts to change community attitudes. It is
the duty of men to work together with women on this. We call on all
political parties to make a commitment to campaign against violence
against women. We must demand the highest standards of our own
political leaders, who must set an example."
For more information, please contact:
Ana Pessoa (+670) 723 0014 or send an email to fretilin.media@gmail.com
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
Comunicado de Imprensa - Campanhas de alfabetização e cuidados básicos de saúde são vitais para as mulheres
Vote para FRETILIN!
Eleições Legislativas 2007
“Defendendo a Independência de Timor-Leste”
Comunicado de Imprensa
24 Junho 2007
Campanhas de alfabetização e cuidados básicos de saúde são vitais para as mulheres
Campanhas para promover a alfabetização e cuidados básicos de saúde em Timor-Leste são elementos vitais ao esforço do governo da FRETILIN para alcançar maior participação das mulheres na vida económica, política e social da nação, segundo a candidata parlamentar da FRETILIN e actual Vice-Ministra da Educação e Cultura, Ilda da Conceição.
Ilda da Conceição, uma ex-guerrilheira e fundadora da Organização Popular das Mulheres Timorenses (OPMT), continua: "É por isso que a FRETILIN irá financiar bolsas e incentivar pagamentos, de modo a apoiar mulheres e jovens a completar a sua
educação, desde o ensino básico até às instituições terciárias", disse ela.
"As Mulheres formam um dos três grupos principais que são alvo da nossa Campanha Nacional de Alfabetização, não só como participantes mas também como formadoras. Todos sabemos que, quando as mulheres aprendem a ler e a escrever, aumentam a sua autoconfiança e mais facilmente se afirmam tanto política como economicamente. O aumento do número de pessoas alfabetizadas também reduz a mortalidade infantil e melhora as condições gerais de saúde das mulheres e crianças."
Ilda da Conceição afirmou que o Governo da FRETILIN também se preocupou com os cuidados básicos de saúde ao melhorar a saúde das mães e crianças, bem como as práticas de assistência à reprodução.
"Timor-Leste tem a mais elevada taxa de fertilidade do mundo – 7,8 filhos por mulher em idade fecunda – e entre 42 a 80 mulheres em cada 10.000 morrem ao dar à luz. Uma combinação de cuidados básicos de saúde e educação pode ajudar a reduzir estes números."
Ela reconheceu que a FRETILIN ainda tem muito para fazer de modo a promover os direitos da Mulher.
"Alguns dos nossos adversários têm criticado a FRETILIN por ainda não ter aprovado a lei sobre a violência doméstica. Contudo, estamos a preparar esta legislação de modo a incluí-la no novo código penal, o qual precisa de um processo longo e difícil. Timor-Leste tem agora um sector de justiça em progressão e crescimento e a sua incapacidade de lidar com a violência doméstica é um legado do seu crescimento.
"A FRETILIN sabe melhor do que qualquer partido que as vítimas da guerra são as mulheres e que a violência contra elas continua mesmo que os conflitos acabem."
"A FRETILIN tem promovido os direitos da Mulher e a igualdade do Género desde a sua formação, em 1974. Ela foi a pioneira do Movimento dos direitos da Mulher em Timor-Leste e foi ela quem estabeleceu a Organização Popular das Mulheres Timorenses, em 1975, a primeira Organização de mulheres", disse Ilda da Conceição. "A FRETILIN promoveu os direitos da Mulher durante a resistência e a luta ainda continua. O Governo da FRETILIN criou a unidade para as pessoas vulneráveis dentro da PNTL (força policial), a qual combate o crime contra as mulheres e as crianças."
"Temos todos que redobrar os nossos esforços para mudar as atitudes da comunidade. É obrigação dos homens trabalharem juntamente com as mulheres para resolverem este assunto. Apelamos a todos os partidos políticos para que façam um acordo em como lutarão contra a violência contra as mulheres. Temos que exigir o melhor dos nossos líderes políticos, que são quem tem que dar o exemplo."
Para mais informações, contacte: fretilin.media@gmail.com
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
Eleições Legislativas 2007
“Defendendo a Independência de Timor-Leste”
Comunicado de Imprensa
24 Junho 2007
Campanhas de alfabetização e cuidados básicos de saúde são vitais para as mulheres
Campanhas para promover a alfabetização e cuidados básicos de saúde em Timor-Leste são elementos vitais ao esforço do governo da FRETILIN para alcançar maior participação das mulheres na vida económica, política e social da nação, segundo a candidata parlamentar da FRETILIN e actual Vice-Ministra da Educação e Cultura, Ilda da Conceição.
Ilda da Conceição, uma ex-guerrilheira e fundadora da Organização Popular das Mulheres Timorenses (OPMT), continua: "É por isso que a FRETILIN irá financiar bolsas e incentivar pagamentos, de modo a apoiar mulheres e jovens a completar a sua
educação, desde o ensino básico até às instituições terciárias", disse ela.
"As Mulheres formam um dos três grupos principais que são alvo da nossa Campanha Nacional de Alfabetização, não só como participantes mas também como formadoras. Todos sabemos que, quando as mulheres aprendem a ler e a escrever, aumentam a sua autoconfiança e mais facilmente se afirmam tanto política como economicamente. O aumento do número de pessoas alfabetizadas também reduz a mortalidade infantil e melhora as condições gerais de saúde das mulheres e crianças."
Ilda da Conceição afirmou que o Governo da FRETILIN também se preocupou com os cuidados básicos de saúde ao melhorar a saúde das mães e crianças, bem como as práticas de assistência à reprodução.
"Timor-Leste tem a mais elevada taxa de fertilidade do mundo – 7,8 filhos por mulher em idade fecunda – e entre 42 a 80 mulheres em cada 10.000 morrem ao dar à luz. Uma combinação de cuidados básicos de saúde e educação pode ajudar a reduzir estes números."
Ela reconheceu que a FRETILIN ainda tem muito para fazer de modo a promover os direitos da Mulher.
"Alguns dos nossos adversários têm criticado a FRETILIN por ainda não ter aprovado a lei sobre a violência doméstica. Contudo, estamos a preparar esta legislação de modo a incluí-la no novo código penal, o qual precisa de um processo longo e difícil. Timor-Leste tem agora um sector de justiça em progressão e crescimento e a sua incapacidade de lidar com a violência doméstica é um legado do seu crescimento.
"A FRETILIN sabe melhor do que qualquer partido que as vítimas da guerra são as mulheres e que a violência contra elas continua mesmo que os conflitos acabem."
"A FRETILIN tem promovido os direitos da Mulher e a igualdade do Género desde a sua formação, em 1974. Ela foi a pioneira do Movimento dos direitos da Mulher em Timor-Leste e foi ela quem estabeleceu a Organização Popular das Mulheres Timorenses, em 1975, a primeira Organização de mulheres", disse Ilda da Conceição. "A FRETILIN promoveu os direitos da Mulher durante a resistência e a luta ainda continua. O Governo da FRETILIN criou a unidade para as pessoas vulneráveis dentro da PNTL (força policial), a qual combate o crime contra as mulheres e as crianças."
"Temos todos que redobrar os nossos esforços para mudar as atitudes da comunidade. É obrigação dos homens trabalharem juntamente com as mulheres para resolverem este assunto. Apelamos a todos os partidos políticos para que façam um acordo em como lutarão contra a violência contra as mulheres. Temos que exigir o melhor dos nossos líderes políticos, que são quem tem que dar o exemplo."
Para mais informações, contacte: fretilin.media@gmail.com
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
Komunikadu Imprensa - Kampanha alfabetizasaun no servisu saúde básika importante tebe-tebes ba feto sira
Vota ba FRETILIN!
Eleisaun Parlamentár 2007
"Defende indpendensia Timor-Leste nian"
Komunikadu de Imprensa
24 Juñu 2007
Kampanha alfabetizasaun no servisu saúde básika importante tebe-tebes ba feto sira
Tuir FRETILIN nia kandidatu ba deputada no Vise Ministra ba Edukasaun
no Kultura, Ilda da Conceição, kampanha ba promove alfabetizasaun no
saúde bázika iha Timor –Leste sai knaar importante ba governu
FRETILIN hodi aumenta feto sira nia partisipasaun iha vida ekonómika,
sosial no politika iha ita nia rain nian.
Sra. da Conceição, ne'ebé hori-uluk funu nain no tau matan ba
Organizasaun Feto Timor-Leste (OPMT) haktuir: "Tamba nee mak FRETILIN
sei hatama iha orsamentu, bolsas estudu no fo subsídio ba ajuda
feto sira no feto foin sae sira atu kompleta sira nia edukasaun, hosi
eskola primária to'o edukasaun tersiária, hanesan universidade."
"Kampanha Alfabetizasaun hakarak fó benefísiu ba grupu tolu, ida mak
feto sira. Feto sira sei partisipa iha Kampanha ne'e núdar alunu no
monitor. Ita hatene katak bainhira feto sira hatene le no hakerek sira
fiar sia nia a'an liu tan no sei la tauk fó sai sira nia hanoin ho
hakarak iha vida politika no ekonómika. Bainhira feto sira hatene le
no hakerek, labarik sira sei la mate barak no saúde feto sira nian no
labarik sira nian sei diak liu tan."
Sra da Conceição dehan governu FRETILIN maka iha fokus ba servisu
saude basiku hodi hasai saude inan no labarik nian no hadia praktikas
ba saude sexual.
"Feto timor sira hahoris oan barak liu iha mundu tomak - inan ida
hahoris oan ualo; iha feto nain 10.000, feto 42 to'o 80 mak mate
bainhira hahoris labarik. Sei ita kombina servisu saúde báziku ho
edukasaun , ita bele hatún númerus hirak ne'e."
Nia rekoñese katak FRETILIN tenke halo buat barak tan atu promove
direitu feto sira nian.
"Opozisaun balu kritika FRETILIN tamba sei dauk iha lejislasaun kona
ba violénsia doméstika. Maibé, ami prepara dadauk lejislasaun ba
inklui kódigu penal foun, ne'e prosesu ida ké naruk no difísil.
Timor-Leste sei dauk hadia didiak sektor justisa, ne'e duni, sei dauk
bele tau matan didiak ba violénsia doméstika .
"FRETILIN hatene liu partidu sira seluk katak feto sira maka sai
vitima funu nian no violénsia kontra feto sei hatutan ba be'beik
bainhira konflitu hotu.
"FRETILIN hahú iha 1974 promove igualdade direitu feto no mane nian.
Partidu FRETILIN mak halo uluk movimentu ba promosaun direitu feto
nian iha Timor-Leste no harii uluk liu organizasaun feto nian,
Organizasaun Popular da Mulher Timor (OPMT) iha tinan 1975.
Organizasaun nee maka dala uluk feto nian," nia dehan. "FRETILIN
promove direitu feto nian durante resisténsia no halao nafatin knaar
ne'e to ohin loron. Governu FRETILIN hari unidade ba ema vulnerável
iha PNTL no unidade ne'e mak servisu atu kombate krime kontra feto no
labarik."
"Ita hotu tenke halo esforsu liu tan atu muda atitude komunidade nian.
Mane sira mos tenke servisu hamutuk ho feto sira ba ida ne'e. Ami husu
partidu politiku hotu-hotu ba halo kampanha hasoru violénsia
doméstika. Ita tenke ezije liu hosi ita nia lideres politikus, ne'ebé
tenke fo exemplu diak."
Ba hetan tan informasaun, bele kontatu:
Ilda da Conceição (+670) 723 0033
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
Eleisaun Parlamentár 2007
"Defende indpendensia Timor-Leste nian"
Komunikadu de Imprensa
24 Juñu 2007
Kampanha alfabetizasaun no servisu saúde básika importante tebe-tebes ba feto sira
Tuir FRETILIN nia kandidatu ba deputada no Vise Ministra ba Edukasaun
no Kultura, Ilda da Conceição, kampanha ba promove alfabetizasaun no
saúde bázika iha Timor –Leste sai knaar importante ba governu
FRETILIN hodi aumenta feto sira nia partisipasaun iha vida ekonómika,
sosial no politika iha ita nia rain nian.
Sra. da Conceição, ne'ebé hori-uluk funu nain no tau matan ba
Organizasaun Feto Timor-Leste (OPMT) haktuir: "Tamba nee mak FRETILIN
sei hatama iha orsamentu, bolsas estudu no fo subsídio ba ajuda
feto sira no feto foin sae sira atu kompleta sira nia edukasaun, hosi
eskola primária to'o edukasaun tersiária, hanesan universidade."
"Kampanha Alfabetizasaun hakarak fó benefísiu ba grupu tolu, ida mak
feto sira. Feto sira sei partisipa iha Kampanha ne'e núdar alunu no
monitor. Ita hatene katak bainhira feto sira hatene le no hakerek sira
fiar sia nia a'an liu tan no sei la tauk fó sai sira nia hanoin ho
hakarak iha vida politika no ekonómika. Bainhira feto sira hatene le
no hakerek, labarik sira sei la mate barak no saúde feto sira nian no
labarik sira nian sei diak liu tan."
Sra da Conceição dehan governu FRETILIN maka iha fokus ba servisu
saude basiku hodi hasai saude inan no labarik nian no hadia praktikas
ba saude sexual.
"Feto timor sira hahoris oan barak liu iha mundu tomak - inan ida
hahoris oan ualo; iha feto nain 10.000, feto 42 to'o 80 mak mate
bainhira hahoris labarik. Sei ita kombina servisu saúde báziku ho
edukasaun , ita bele hatún númerus hirak ne'e."
Nia rekoñese katak FRETILIN tenke halo buat barak tan atu promove
direitu feto sira nian.
"Opozisaun balu kritika FRETILIN tamba sei dauk iha lejislasaun kona
ba violénsia doméstika. Maibé, ami prepara dadauk lejislasaun ba
inklui kódigu penal foun, ne'e prosesu ida ké naruk no difísil.
Timor-Leste sei dauk hadia didiak sektor justisa, ne'e duni, sei dauk
bele tau matan didiak ba violénsia doméstika .
"FRETILIN hatene liu partidu sira seluk katak feto sira maka sai
vitima funu nian no violénsia kontra feto sei hatutan ba be'beik
bainhira konflitu hotu.
"FRETILIN hahú iha 1974 promove igualdade direitu feto no mane nian.
Partidu FRETILIN mak halo uluk movimentu ba promosaun direitu feto
nian iha Timor-Leste no harii uluk liu organizasaun feto nian,
Organizasaun Popular da Mulher Timor (OPMT) iha tinan 1975.
Organizasaun nee maka dala uluk feto nian," nia dehan. "FRETILIN
promove direitu feto nian durante resisténsia no halao nafatin knaar
ne'e to ohin loron. Governu FRETILIN hari unidade ba ema vulnerável
iha PNTL no unidade ne'e mak servisu atu kombate krime kontra feto no
labarik."
"Ita hotu tenke halo esforsu liu tan atu muda atitude komunidade nian.
Mane sira mos tenke servisu hamutuk ho feto sira ba ida ne'e. Ami husu
partidu politiku hotu-hotu ba halo kampanha hasoru violénsia
doméstika. Ita tenke ezije liu hosi ita nia lideres politikus, ne'ebé
tenke fo exemplu diak."
Ba hetan tan informasaun, bele kontatu:
Ilda da Conceição (+670) 723 0033
www.fretilin-rdtl.blogspot.com, www.timortruth.com
sexta-feira, 22 de Junho de 2007
Media Release - FRETILIN unveils policy platform for people orientated economic development
Vote for FRETILIN!
2007 Parliamentary Elections
"Defending Timor-Leste's independence"
Media release
22 June 2007
FRETILIN unveils policy platform for people orientated economic development
Accelerated infrastructure development, rural development and measures
to tackle youth unemployment were some of the major initiatives
announced today by FRETILIN, the majority party in Timor-Leste (East
Timor) at the launching of its policy platform in Dili for the 30 June
2007 parliamentary elections.
Estanislau Da Silva, a parliamentary candidate and current Prime
Minister, said that the policy platform would deliver economic growth
of at least 7% in real terms over the next 5 years and build on and
improve on the policies of the FRETILIN government during the first
five years of government.
"The FRETILIN government over the last five years has put in place
programs and policies which have laid the platform for strong
sustainable economic growth," he said.
"This policy platform is a detailed program for economic development
and will bring real benefits to the people of Timor-Leste."
Da Silva said the key features of FRETILIN's program were:
* Accelerated infrastructure development in the areas of electricity,
water, roads and other public works
* Continued promotion of gender equality and women participation at
all levels of society
* Restructure of the East Timorese Police Force (PNTL) and the
Ministry of Interior to address the existing problems in PNTL. A
FRETILIN government will also legislate improvements in the legal
framework regulating the activities of the PNTL
* Increased budgetary support for the justice system and the PNTL
* Improvements in the working conditions of the F-FDTL and the legal
framework regulating the activities of the Defence Force (F-FDTL).
The government will also give greater support to the management of the
F-FFDTL
* Provision of skilled training, job orientated vocational training
and scholarships to tackle youth unemployment
* Provision of rural credit and increased funding under the Community
Development Fund to facilitate rural development
* Incentives to attract foreign investors to Timor-Leste
* A housing policy for the poor and vulnerable and the building of
houses for people living in internal refugee camps
* Establishment of police postings and community policing to restore
security and re-establish law and order
* Further investment in education, including tertiary education, to
improve infrastructure, equipment and training of teachers
* Further investment in health infrastructure and expansion of
services in rural areas. A FRETILIN government will also improve
working facilities at the National Hospital in Dili and improve the
working conditions of health professionals
* Establishment of a social welfare net for the poor and continued
assistance to the most vulnerable
* Promotion of agricultural based industries
* Provisions of pensions to veterans through properly established institutions
Da Silva said, "In 1975, FRETILIN told the people that one day
Timor-Leste would be independent and no one believed us. We also told
the people it would not be easy and that it would take time. Many
people told us that it would not be possible and that we were only
dreaming about independence. We proved them wrong.
"FRETILIN again promises today that we will eradicate poverty and that
we will bring benefits to our people, but that we will do it
sustainably, and in a way that does not compromise our economic and
political independence. FRETILIN has the program to eradicate poverty
and it has begun implementing that program and will continue to do so
if it is elected again."
For more information, please contact:
Jose Teixeira (+670) 728 7080 or send an email to fretilin.media@gmail.com
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com
2007 Parliamentary Elections
"Defending Timor-Leste's independence"
Media release
22 June 2007
FRETILIN unveils policy platform for people orientated economic development
Accelerated infrastructure development, rural development and measures
to tackle youth unemployment were some of the major initiatives
announced today by FRETILIN, the majority party in Timor-Leste (East
Timor) at the launching of its policy platform in Dili for the 30 June
2007 parliamentary elections.
Estanislau Da Silva, a parliamentary candidate and current Prime
Minister, said that the policy platform would deliver economic growth
of at least 7% in real terms over the next 5 years and build on and
improve on the policies of the FRETILIN government during the first
five years of government.
"The FRETILIN government over the last five years has put in place
programs and policies which have laid the platform for strong
sustainable economic growth," he said.
"This policy platform is a detailed program for economic development
and will bring real benefits to the people of Timor-Leste."
Da Silva said the key features of FRETILIN's program were:
* Accelerated infrastructure development in the areas of electricity,
water, roads and other public works
* Continued promotion of gender equality and women participation at
all levels of society
* Restructure of the East Timorese Police Force (PNTL) and the
Ministry of Interior to address the existing problems in PNTL. A
FRETILIN government will also legislate improvements in the legal
framework regulating the activities of the PNTL
* Increased budgetary support for the justice system and the PNTL
* Improvements in the working conditions of the F-FDTL and the legal
framework regulating the activities of the Defence Force (F-FDTL).
The government will also give greater support to the management of the
F-FFDTL
* Provision of skilled training, job orientated vocational training
and scholarships to tackle youth unemployment
* Provision of rural credit and increased funding under the Community
Development Fund to facilitate rural development
* Incentives to attract foreign investors to Timor-Leste
* A housing policy for the poor and vulnerable and the building of
houses for people living in internal refugee camps
* Establishment of police postings and community policing to restore
security and re-establish law and order
* Further investment in education, including tertiary education, to
improve infrastructure, equipment and training of teachers
* Further investment in health infrastructure and expansion of
services in rural areas. A FRETILIN government will also improve
working facilities at the National Hospital in Dili and improve the
working conditions of health professionals
* Establishment of a social welfare net for the poor and continued
assistance to the most vulnerable
* Promotion of agricultural based industries
* Provisions of pensions to veterans through properly established institutions
Da Silva said, "In 1975, FRETILIN told the people that one day
Timor-Leste would be independent and no one believed us. We also told
the people it would not be easy and that it would take time. Many
people told us that it would not be possible and that we were only
dreaming about independence. We proved them wrong.
"FRETILIN again promises today that we will eradicate poverty and that
we will bring benefits to our people, but that we will do it
sustainably, and in a way that does not compromise our economic and
political independence. FRETILIN has the program to eradicate poverty
and it has begun implementing that program and will continue to do so
if it is elected again."
For more information, please contact:
Jose Teixeira (+670) 728 7080 or send an email to fretilin.media@gmail.com
www.timortruth.com, www.fretilin-rdtl.blogspot.com
Subscrever:
Mensagens (Atom)